巴利《小部》· 大义释

Mahāniddesa

Aṭṭhakavagga

5. Paramaṭṭhakasuttaniddesa

Atha paramaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—

<b>Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno,</b>

<b>Yaduttariṁ kurute jantu loke;</b>

<b>Hīnāti aññe tato sabbamāha,</b>

<b>Tasmā vivādāni avītivatto.</b>

<b>Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno</b>ti.

Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā.

Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasanti.

Yathā āgārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti;

evamevaṁ santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā.

Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti pavasanti āvasanti parivasantīti—

paramanti diṭṭhīsu paribbasāno.

<b>Yaduttariṁ kurute jantu loke</b>ti.

<b>Yadi</b>ti yaṁ.

<b>Uttariṁ kurute</b>ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti

“ayaṁ satthā sabbaññū”ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti.

“Ayaṁ dhammo svākkhāto …,

ayaṁ gaṇo suppaṭipanno …,

ayaṁ diṭṭhi bhaddikā …,

ayaṁ paṭipadā supaññattā …,

ayaṁ maggo niyyāniko”ti uttariṁ karoti, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ karoti nibbatteti abhinibbatteti.

<b>Jantū</b>ti satto naro …pe… manujo.

<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—

yaduttariṁ kurute jantu loke.

<b>Hīnāti aññe tato sabbamāhā</b>ti attano satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ṭhapetvā sabbe parappavāde khipati ukkhipati parikkhipati.

“So satthā na sabbaññū ,

dhammo na svākkhāto ,

gaṇo na suppaṭipanno ,

diṭṭhi na bhaddikā ,

paṭipadā na supaññattā ,

maggo na niyyāniko ,

natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā ,

natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā ,

hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā”ti evamāha evaṁ katheti evaṁ bhaṇati evaṁ dīpayati evaṁ voharatīti—

hīnāti aññe tato sabbamāha.

<b>Tasmā vivādāni avītivatto</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā.

<b>Vivādānī</b>ti diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni ca.

<b>Avītivatto</b>ti anatikkanto asamatikkanto avītivattoti—

tasmā vivādāni avītivatto.

Tenāha bhagavā—

“Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno,

Yaduttariṁ kurute jantu loke;

Hīnāti aññe tato sabbamāha,

Tasmā vivādāni avītivatto”ti.

<b>Yadattanī passati ānisaṁsaṁ,</b>

<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā;</b>

<b>Tadeva so tattha samuggahāya,</b>

<b>Nihīnato passati sabbamaññaṁ.</b>

<b>Yadattanī passati ānisaṁsaṁ, diṭṭhe sute sīlavate mute vā</b>ti.

<b>Yadattanī</b>ti yaṁ attani.

<b>Attā</b> vuccati diṭṭhigataṁ.

Attano diṭṭhiyā dve ānisaṁse passati—

diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ, samparāyikañca ānisaṁsaṁ.

Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso?

Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti, taṁdiṭṭhikā sāvakā honti.

Taṁdiṭṭhikaṁ satthāraṁ sāvakā sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, labhati ca tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ.

Ayaṁ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso.

Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso?

Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā;

ayaṁ diṭṭhi alaṁ suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā muttiyā vimuttiyā parimuttiyā;

imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti;

imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmi āyatiṁ phalapāṭikaṅkhī hoti.

Ayaṁ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso.

Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṁse passati, diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, sutasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, sīlasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, vatasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati, mutasuddhiyāpi dve ānisaṁse passati—

diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ samparāyikañca ānisaṁsaṁ.

Katamo mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso?

Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti taṁdiṭṭhikā sāvakā honti …pe…

ayaṁ mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso.

Katamo mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṁso?

Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā …pe…

ayaṁ mutasuddhiyā samparāyiko ānisaṁso.

Mutasuddhiyāpi ime dve ānisaṁse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—

yadattanī passati ānisaṁsaṁ diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

<b>Tadeva so tattha samuggahāyā</b>ti.

<b>Tadevā</b>ti taṁ diṭṭhigataṁ.

<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā.

<b>Samuggahāyā</b>ti idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaranti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—

tadeva so tattha samuggahāya.

<b>Nihīnato passati sabbamaññan</b>ti.

Aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—

nihīnato passati sabbamaññaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Yadattanī passati ānisaṁsaṁ,

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā;

Tadeva so tattha samuggahāya,

Nihīnato passati sabbamaññan”ti.

<b>Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti,</b>

<b>Yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ;</b>

<b>Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā,</b>

<b>Sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyya.</b>

<b>Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadantī</b>ti.

<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṁ vadanti—

“gantho eso, lagganaṁ etaṁ, bandhanaṁ etaṁ, palibodho eso”ti.

Evaṁ vadanti evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti.

<b>Yaṁ nissito passati hīnamaññan</b>ti.

<b>Yaṁ nissito</b>ti yaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissito sannissito allīno upagato ajjhosito adhimutto.

<b>Passati hīnamaññan</b>ti aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upanijjhāyati upaparikkhatīti—

yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ.

<b>Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā, sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyyā</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā sīlaṁ vā sīlasuddhiṁ vā vataṁ vā vatasuddhiṁ vā na nissayeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniveseyyāti—

tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Taṁ vāpi ganthaṁ kusalā vadanti,

Yaṁ nissito passati hīnamaññaṁ;

Tasmā hi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā,

Sīlabbataṁ bhikkhu na nissayeyyā”ti.

<b>Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya,</b>

<b>Ñāṇena vā sīlavatena vāpi;</b>

<b>Samoti attānamanūpaneyya,</b>

<b>Hīno na maññetha visesi vāpi.</b>

<b>Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya, ñāṇena vā sīlavatena vāpī</b>ti.

Aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā, sīlena vā vatena vā sīlabbatena vā, diṭṭhiṁ na kappayeyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya na abhinibbatteyya.

<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—

diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya ñāṇena vā sīlavatena vāpi.

<b>Samoti attānamanūpaneyyā</b>ti.