巴利《小部》· 大义释

<b>Vataṁ samādāya upaṭṭhitāse</b>ti.

<b>Vatan</b>ti hatthivataṁ vā assavataṁ vā govataṁ vā kukkuravataṁ vā kākavataṁ vā vāsudevavataṁ vā baladevavataṁ vā puṇṇabhaddavataṁ vā maṇibhaddavataṁ vā aggivataṁ vā nāgavataṁ vā supaṇṇavataṁ vā yakkhavataṁ vā asuravataṁ vā gandhabbavataṁ vā mahārājavataṁ vā candavataṁ vā sūriyavataṁ vā indavataṁ vā brahmavataṁ vā devavataṁ vā disāvataṁ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā upaṭṭhitā paccupaṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—

vataṁ samādāya upaṭṭhitāse.

<b>Idheva sikkhema athassa suddhin</b>ti.

<b>Idhā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā.

<b>Sikkhemā</b>ti sikkhema ācarema samācarema samādāya vattemāti—

idheva sikkhema.

<b>Athassa suddhin</b>ti athassa suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttinti—

idheva sikkhema athassa suddhiṁ.

<b>Bhavūpanītā kusalāvadānā</b>ti.

<b>Bhavūpanītā</b>ti bhavūpanītā bhavūpagatā bhavajjhositā bhavādhimuttāti—

bhavūpanītā.

<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—

bhavūpanītā kusalāvadānā.

Tenāha bhagavā—

“Sīluttamā saññamenāhu suddhiṁ,

Vataṁ samādāya upaṭṭhitāse;

Idheva sikkhema athassa suddhiṁ,

Bhavūpanītā kusalāvadānā”ti.

<b>Sace cuto sīlavatato hoti,</b>

<b>Pavedhatī kamma virādhayitvā;</b>

<b>Pajappatī patthayatī ca suddhiṁ,</b>

<b>Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā.</b>

<b>Sace cuto sīlavatato hotī</b>ti.

Dvīhi kāraṇehi sīlavatato cavati—

paravicchindanāya vā cavati, anabhisambhuṇanto vā cavati.

Kathaṁ paravicchindanāya cavati?

Paro vicchindati so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā, mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā vimuccanti vā, parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti.

Evaṁ paro vicchindati.

Evaṁ vicchindiyamāno satthārā cavati, dhammakkhānā cavati, gaṇā cavati, diṭṭhiyā cavati, paṭipadāya cavati, maggato cavati.

Evaṁ paravicchindanāya cavati.

Kathaṁ anabhisambhuṇanto cavati?

Sīlaṁ anabhisambhuṇanto sīlato cavati, vataṁ anabhisambhuṇanto vatato cavati, sīlabbataṁ anabhisambhuṇanto sīlabbatato cavati.

Evaṁ anabhisambhuṇanto cavatīti—

sace cuto sīlavatato hoti.

<b>Pavedhati kamma virādhayitvā</b>ti.

<b>Pavedhatī</b>ti sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā “viraddhaṁ mayā, aparaddhaṁ mayā, khalitaṁ mayā, galitaṁ mayā, aññāya aparaddho ahan”ti vedhati pavedhati sampavedhatīti—

pavedhati.

<b>Kamma virādhayitvā</b>ti puññābhisaṅkhāraṁ vā apuññābhisaṅkhāraṁ vā āneñjābhisaṅkhāraṁ vā “viraddhaṁ mayā, aparaddhaṁ mayā, khalitaṁ mayā, galitaṁ mayā, aññāya aparaddho ahan”ti vedhati pavedhati sampavedhatīti—

pavedhati kamma virādhayitvā.

<b>Pajappatī patthayatī ca suddhin</b>ti.

<b>Pajappatī</b>ti sīlaṁ vā jappati, vataṁ vā jappati, sīlabbataṁ vā jappati pajappati abhijappatīti—

pajappati.

<b>Patthayatī ca suddhin</b>ti sīlasuddhiṁ vā pattheti, vatasuddhiṁ vā pattheti, sīlabbatasuddhiṁ vā pattheti piheti abhijappatīti—

pajappatī patthayatī ca suddhiṁ.

<b>Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā</b>ti.

Yathā puriso gharato nikkhanto satthena pavasaṁ vasanto satthā ohīno, taṁ vā satthaṁ anubandhati sakaṁ vā gharaṁ paccāgacchati;

evamevaṁ so diṭṭhigatiko taṁ vā satthāraṁ gaṇhāti aññaṁ vā satthāraṁ gaṇhāti, taṁ vā dhammakkhānaṁ gaṇhāti aññaṁ vā dhammakkhānaṁ gaṇhāti, taṁ vā gaṇaṁ gaṇhāti aññaṁ vā gaṇaṁ gaṇhāti, taṁ vā diṭṭhiṁ gaṇhāti aññaṁ vā diṭṭhiṁ gaṇhāti, taṁ vā paṭipadaṁ gaṇhāti aññaṁ vā paṭipadaṁ gaṇhāti, taṁ vā maggaṁ gaṇhāti aññaṁ vā maggaṁ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—

satthāva hīno pavasaṁ gharamhā.

Tenāha bhagavā—

“Sace cuto sīlavatato hoti,

Pavedhatī kamma virādhayitvā;

Pajappatī patthayatī ca suddhiṁ,

Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā”ti.

<b>Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ,</b>

<b>Kammañca sāvajjanavajjametaṁ;</b>

<b>Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno,</b>

<b>Virato care santimanuggahāya.</b>

<b>Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabban</b>ti.

Sabbā sīlasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā, sabbā vatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā, sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—

sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ.

<b>Kammañca sāvajjanavajjametan</b>ti.

Sāvajjakammaṁ vuccati—

kaṇhaṁ kaṇhavipākaṁ.

Anavajjakammaṁ vuccati—

sukkaṁ sukkavipākaṁ.

Sāvajjañca kammaṁ anavajjañca kammaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—

kammañca sāvajjanavajjametaṁ.

<b>Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno</b>ti.

<b>Asuddhin</b>ti asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti.

<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti;

asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti;

suddhiṁ patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti;

suddhiṁ patthenti;

tedhātuke kusale dhamme patthenti, asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, tedhātuke kusale dhamme patthenti;

suddhiṁ patthenti, puthujjanakalyāṇakā niyāmāvakkantiṁ patthenti.

Sekkhā aggadhammaṁ arahattaṁ patthenti.

Arahatte patte arahā neva akusale dhamme pattheti, napi pañca kāmaguṇe pattheti, napi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pattheti, napi tedhātuke kusale dhamme pattheti, napi niyāmāvakkantiṁ pattheti, napi aggadhammaṁ arahattaṁ pattheti.

Patthanā samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto.

So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe…

jātijarāmaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—

suddhiṁ asuddhinti apatthayāno.

<b>Virato care santimanuggahāyā</b>ti.

<b>Virato</b>ti suddhiasuddhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti—

virato.

<b>Care</b>ti careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—

virato care.

<b>Santimanuggahāyā</b>ti.

Santiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisantoti—

virato care santimanuggahāya.

Tenāha bhagavā—

“Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ,

Kammañca sāvajjanavajjametaṁ;

Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno,

Virato care santimanuggahāyā”ti.

<b>Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā,</b>

<b>Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;</b>

<b>Uddhaṁsarā suddhimanutthunanti,</b>

<b>Avītataṇhāse bhavābhavesu.</b>

<b>Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā</b>ti.

Santeke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchavādā tapojigucchasārā tapojigucchanissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—

tamūpanissāya jigucchitaṁ vā.

<b>Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā</b>ti.

Diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—

atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā.

<b>Uddhaṁsarā suddhimanutthunantī</b>ti.

Santeke samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā.

Katame te samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā?

Ye te samaṇabrāhmaṇā accantasuddhikā, saṁsārasuddhikā, akiriyadiṭṭhikā, sassatavādā—

ime te samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā.

Te saṁsāre suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

uddhaṁsarā suddhimanutthunanti.

<b>Avītataṇhāse bhavābhavesū</b>ti.

<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā.

<b>Bhavābhavesū</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti—

avītataṇhāse bhavābhavesu.

Tenāha bhagavā—

“Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā,

Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;

Uddhaṁsarā suddhimanutthunanti,