巴利《小部》· 大义释

<b>Visamanti jaññā</b>ti visamaṁ kāyakammaṁ visamanti jāneyya,

visamaṁ vacīkammaṁ visamanti jāneyya,

visamaṁ manokammaṁ visamanti jāneyya,

visamaṁ pāṇātipātaṁ visamoti jāneyya,

visamaṁ adinnādānaṁ visamanti jāneyya,

visamaṁ kāmesumicchācāraṁ visamoti jāneyya,

visamaṁ musāvādaṁ visamoti jāneyya,

visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,

visamaṁ pharusaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,

visamaṁ samphappalāpaṁ visamoti jāneyya,

visamaṁ abhijjhaṁ visamāti jāneyya,

visamaṁ byāpādaṁ visamoti jāneyya,

visamaṁ micchādiṭṭhiṁ visamāti jāneyya,

visame saṅkhāre visamāti jāneyya,

visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya,

visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya.

<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—

yaṁ kiñci jaññā visamanti loke.

<b>Na tassa hetū visamaṁ careyyā</b>ti.

Visamassa kāyakammassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa vacīkammassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa manokammassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa adinnādānassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa kāmesumicchācārassa hetu visamaṁ na careyya,

visamassa musāvādassa hetu visamaṁ na careyya,

visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṁ na careyya,

visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṁ na careyya,

visamassa samphappalāpassa hetu visamaṁ na careyya,

visamāya abhijjhāya hetu visamaṁ na careyya,

visamassa byāpādassa hetu visamaṁ na careyya,

visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṁ na careyya,

visamānaṁ saṅkhārānaṁ hetu visamaṁ na careyya,

visamānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,

visamānaṁ pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,

visamāya cetanāya hetu visamaṁ na careyya,

visamāya patthanāya hetu visamaṁ na careyya,

visamāya paṇidhiyā hetu visamaṁ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti—

na tassa hetū visamaṁ careyya.

<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti.

<b>Jīvitan</b>ti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi appakaṁ jīvitaṁ—

ṭhitiparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ, sarasaparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ.

Kathaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?

Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati;

anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha;

paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

“Jīvitaṁ attabhāvo ca,

sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā,

lahuso vattate khaṇo.

Cullāsītisahassāni,

kappā tiṭṭhanti ye marū;

Na tveva tepi jīvanti,

dvīhi cittehi saṁyutā.

Ye niruddhā marantassa,

tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā,

gatā appaṭisandhikā.

Anantarā ca ye bhaggā,

ye ca bhaggā anāgatā;

Tadantare niruddhānaṁ,

vesamaṁ natthi lakkhaṇe.

Anibbattena na jāto,

paccuppannena jīvati;

Cittabhaggā mato loko,

paññatti paramatthiyā.

Yathā ninnā pavattanti,

chandena pariṇāmitā;

Acchinnadhārā vattanti,

saḷāyatanapaccayā.

Anidhānagatā bhaggā,

puñjo natthi anāgate;

Nibbattā ye ca tiṭṭhanti,

āragge sāsapūpamā.

Nibbattānañca dhammānaṁ,

bhaṅgo nesaṁ purakkhato;

Palokadhammā tiṭṭhanti,

purāṇehi amissitā.

Adassanato āyanti,

Bhaṅgā gacchantyadassanaṁ;

Vijjuppādova ākāse,

Uppajjanti vayanti cā”ti.

Evaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

Kathaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?

Assāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, passāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, assāsapassāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, mahābhūtūpanibandhaṁ jīvitaṁ, kabaḷīkārāhārūpanibandhaṁ jīvitaṁ, usmūpanibandhaṁ jīvitaṁ, viññāṇūpanibandhaṁ jīvitaṁ.

Mūlampi imesaṁ dubbalaṁ, pubbahetūpi imesaṁ dubbalā.

Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā.

Sahabhūpi imesaṁ dubbalā, sampayogāpi imesaṁ dubbalā, sahajāpi imesaṁ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṁ ime niccadubbalā, aññamaññaṁ anavaṭṭhitā ime.

Aññamaññaṁ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṁ ime.

Yopi nibbattako so na vijjati.

“Na ca kenaci koci hāyati,

Gandhabbā ca ime hi sabbaso;

Purimehi pabhāvikā ime,

Yepi pabhāvikā te pure matā;

Purimāpi ca pacchimāpi ca,

Aññamaññaṁ na kadāci maddasaṁsū”ti.

Evaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

Api ca cātumahārājikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.

Tāvatiṁsānaṁ devānaṁ …pe…

yāmānaṁ devānaṁ …

tusitānaṁ devānaṁ …

nimmānaratīnaṁ devānaṁ …

paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ …

brahmakāyikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Appamidaṁ, bhikkhave, manussānaṁ āyu.

Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.

Yo, bhikkhave, ciraṁ jīvati so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.

Appamāyu manussānaṁ,

hīḷeyya naṁ suporiso;

Careyyādittasīsova,

natthi maccussanāgamo.

Accayanti ahorattā,

jīvitaṁ uparujjhati;

Āyu khiyyati maccānaṁ,

kunnadīnaṁva odakan”ti.

<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti.

Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhitisampannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā.

<b>Dhī</b> vuccati paññā.