巴利《小部》· 大义释

Idhekacco kulapalibodhena samannāgato hoti, gaṇapalibodhena … āvāsapalibodhena … cīvarapalibodhena … piṇḍapātapalibodhena … senāsanapalibodhena … gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti.

Evaṁ niketacārī hoti.

Kathaṁ aniketacārī hoti?

Idha bhikkhu na kulapalibodhena samannāgato hoti, na gaṇapalibodhena … na āvāsapalibodhena … na cīvarapalibodhena … na piṇḍapātapalibodhena … na senāsanapalibodhena … na gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti.

Evaṁ aniketacārī hoti.

“Magadhaṁ gatā kosalaṁ gatā,

Ekacciyā pana vajjibhūmiyā;

Migā viya asaṅghacārino,

Aniketā viharanti bhikkhavo.

Sādhu caritakaṁ sādhu sucaritaṁ,

Sādhu sadā aniketavihāro;

Atthapucchanaṁ padakkhiṇaṁ kammaṁ,

Etaṁ sāmaññaṁ akiñcanassā”ti.

Vinayetha sekho aniketacārī.

Tenāha bhagavā—

“Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ,

Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ;

Ete vitakke paridevaneyye,

Vinayetha sekho aniketacārī”ti.

<b>Annañca laddhā vasanañca kāle,</b>

<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ;</b>

<b>So tesu gutto yatacāri gāme,</b>

<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā.</b>

<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti.

<b>Annan</b>ti odano kummāso sattu maccho maṁsaṁ.

<b>Vasanan</b>ti cha cīvarāni—

khomaṁ, kappāsikaṁ, koseyyaṁ, kambalaṁ, sāṇaṁ, bhaṅgaṁ.

<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti.

Cīvaraṁ labhitvā piṇḍapātaṁ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—

annañca laddhā vasanañca kāle.

<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthan</b>ti.

<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya—

paṭiggahaṇato vā paribhogato vā.

Kathaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti?

Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāyaparihārikaṁ cīvaraṁ paṭiggaṇhāti kucchiparihārikaṁ piṇḍapātaṁ paṭiggaṇhāti.

Evaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti.

Kathaṁ paribhogato mattaṁ jānāti?

Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṁ.

Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṁ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.

Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṁ.

Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭisevati yāvadeva uppannānaṁ veyyābādhikānaṁ vedanānaṁ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya.

Evaṁ paribhogato mattaṁ jānāti.

<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti.

Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—

mattaṁ sa jaññā.

<b>Idha tosanatthan</b>ti.

Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati;

aladdhā ca cīvaraṁ na paritassati, laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;

tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—

ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṁ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;

tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—

ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṁ na paritassati, laddhā ca senāsanaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;

tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—

ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;

tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—

ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhitoti—

mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ.

<b>So tesu gutto yatacāri gāme</b>ti.

<b>So tesu gutto</b>ti cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṁvutoti.

Evampi so tesu gutto.

Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṁvutoti.

Evampi so tesu gutto.

<b>Yatacāri gāme</b>ti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṁvutoti—

so tesu gutto yatacāri gāme.

<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā</b>ti.

Dūsito khuṁsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṁ na paccakkoseyya, rosantaṁ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṁ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṁ kareyya, na bhaṇḍanaṁ kareyya, na viggahaṁ kareyya, na vivādaṁ kareyya, na medhagaṁ kareyya, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā.

Tenāha bhagavā—

“Annañca laddhā vasanañca kāle,

Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ;

So tesu gutto yatacāri gāme,

Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā”ti.

<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo,</b>

<b>Jhānānuyutto bahujāgarassa;</b>

<b>Upekkhamārabbha samāhitatto,</b>

<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde.</b>

<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo</b>ti.

Kathaṁ khittacakkhu hoti?

Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto ca hoti rūpadassanāya.

Evampi khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.

Evampi khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.

Evampi khittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—

naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā.

Evampi khittacakkhu hoti.

Kathaṁ na khittacakkhu hoti?

Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti na ārāmena ārāmaṁ na uyyānena uyyānaṁ na gāmena gāmaṁ na nigamena nigamaṁ na nagarena nagaraṁ na raṭṭhena raṭṭhaṁ na janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya.

Evampi na khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati na hatthiṁ olokento …pe… na disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.

Evampi na khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti …pe… cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.

Evampi na khittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā …pe… anīkadassanaṁ iti vā.

Evarūpā visūkadassanānuyogā paṭivirato hoti.

Evampi na khittacakkhu hotīti—

okkhittacakkhu.

<b>Na ca pādalolo</b>ti.

Kathaṁ pādalolo hoti?

Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṁ …pe… dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti rūpadassanāya.

Evampi pādalolo hoti.

Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati.

Vihārato …pe…

iti bhavābhavakathaṁ katheti.

Evampi pādalolo hoti.

<b>Na ca pādalolo</b>ti.

Pādaloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti—

okkhittacakkhu na ca pādalolo.

<b>Jhānānuyutto bahujāgarassā</b>ti.

<b>Jhānānuyutto</b>ti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto—