巴利《小部》· 大义释

ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena …

mātumaraṇena dukkhena …

pitumaraṇena dukkhena …

bhātumaraṇena dukkhena …

bhaginimaraṇena dukkhena …

puttamaraṇena dukkhena …

dhītumaraṇena dukkhena …

ñātimaraṇena dukkhena …

bhogabyasanena dukkhena …

rogabyasanena dukkhena …

sīlabyasanena dukkhena …

diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ.

<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

phandamānaṁ pajaṁ disvā.

<b>Macche appodake yathā</b>ti yathā macchā appodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti;

evamevaṁ pajā taṇhāphandanāya phandanti …pe…

diṭṭhibyasanena dukkhena phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—

macche appodake yathā.

<b>Aññamaññehi byāruddhe</b>ti aññamaññaṁ sattā viruddhā paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitā.

Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginipi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati;

te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṁ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti, te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhanti—

aññamaññehi byāruddhe.

<b>Disvā maṁ bhayamāvisī</b>ti.

<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā bhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggo āvisīti—

disvā maṁ bhayamāvisi.

Tenāha bhagavā—

“Phandamānaṁ pajaṁ disvā,

macche appodake yathā;

Aññamaññehi byāruddhe,

disvā maṁ bhayamāvisī”ti.

<b>Samantamasāro loko,</b>

<b>disā sabbā sameritā;</b>

<b>Icchaṁ bhavanamattano,</b>

<b>nāddasāsiṁ anositaṁ.</b>

<b>Samantamasāro loko</b>ti.

<b>Loko</b>ti nirayaloko tiracchānayoniloko pettivisayaloko manussaloko devaloko, khandhaloko dhātuloko āyatanaloko, ayaṁ loko paro loko, brahmaloko devaloko—

ayaṁ vuccati loko.

Nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Tiracchānayoniloko …

pettivisayaloko …

manussaloko …

devaloko …

khandhaloko …

dhātuloko …

āyatanaloko …

ayaṁ loko …

paro loko …

brahmaloko …

devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Yathā pana naḷo asāro nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setakaccho asāro nissāro sārāpagato, yathā pāribhaddako asāro nissāro sārāpagato, yathā pheṇapiṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udakapubbuḷaṁ asāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ, yathā marīci asārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho asāro nissāro sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā;

evamevaṁ nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Tiracchānayoniloko …

pettivisayaloko …

manussaloko …

devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Khandhaloko …

dhātuloko …

āyatanaloko …

ayaṁ loko …

paro loko …

brahmaloko …

devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti—

samantamasāro loko.

<b>Disā sabbā sameritā</b>ti.

Ye puratthimāya disāya saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.

Ye pacchimāya disāya saṅkhārā …

ye uttarāya disāya saṅkhārā …

ye dakkhiṇāya disāya saṅkhārā …

ye puratthimāya anudisāya saṅkhārā …

ye pacchimāya anudisāya saṅkhārā …

ye uttarāya anudisāya saṅkhārā …

ye dakkhiṇāya anudisāya saṅkhārā …

ye heṭṭhimāya disāya saṅkhārā …

ye uparimāya disāya saṅkhārā …

ye dasasu disāsu saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.

Bhāsitampi cetaṁ—

“Kiñcāpi te taṁ jalatī vimānaṁ,

Obhāsayaṁ uttariyaṁ disāya;

Rūpe raṇaṁ disvā sadā pavedhitaṁ,

Tasmā na rūpe ramatī sumedho.

Maccunābbhāhato loko,

jarāya parivārito;

Taṇhāsallena otiṇṇo,

icchādhūmāyito sadā.

Sabbo ādīpito loko,

sabbo loko padhūpito;

Sabbo pajjalito loko,

sabbo loko pakampito”ti.

Disā sabbā sameritā.

<b>Icchaṁ bhavanamattano</b>ti.

Attano bhavanaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti—

icchaṁ bhavanamattano.

<b>Nāddasāsiṁ anositan</b>ti.

Ajjhositaṁyeva addasaṁ, anajjhositaṁ nāddasaṁ, sabbaṁ yobbaññaṁ jarāya ositaṁ, sabbaṁ ārogyaṁ byādhinā ositaṁ, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇena ositaṁ, sabbaṁ lābhaṁ alābhena ositaṁ, sabbaṁ yasaṁ ayasena ositaṁ, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindāya ositaṁ, sabbaṁ sukhaṁ dukkhena ositaṁ.

“Lābho alābho yaso ayaso ca,

Nindā pasaṁsā ca sukhaṁ dukhañca;

Ete aniccā manujesu dhammā,

Asassatā vipariṇāmadhammā”ti.

Nāddasāsiṁ anositaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Samantamasāro loko,

disā sabbā sameritā;

Icchaṁ bhavanamattano,

nāddasāsiṁ anositan”ti.

<b>Osāne tveva byāruddhe,</b>

<b>disvā me aratī ahu;</b>

<b>Athettha sallamaddakkhiṁ,</b>

<b>duddasaṁ hadayassitaṁ.</b>

<b>Osāne tveva byāruddhe</b>ti.

<b>Osāne tvevā</b>ti sabbaṁ yobbaññaṁ jarā osāpeti, sabbaṁ ārogyaṁ byādhi osāpeti, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ osāpeti, sabbaṁ lābhaṁ alābho osāpeti, sabbaṁ yasaṁ ayaso osāpeti, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindā osāpeti, sabbaṁ sukhaṁ dukkhaṁ osāpetīti—

osāne tveva.

<b>Byāruddhe</b>ti yobbaññakāmā sattā jarāya paṭiviruddhā, ārogyakāmā sattā byādhinā paṭiviruddhā, jīvitukāmā sattā maraṇena paṭiviruddhā, lābhakāmā sattā alābhena paṭiviruddhā, yasakāmā sattā ayasena paṭiviruddhā, pasaṁsakāmā sattā nindāya paṭiviruddhā, sukhakāmā sattā dukkhena paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitāti—

osāne tveva byāruddhe.

<b>Disvā me aratī ahū</b>ti.

<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

disvā.

<b>Me aratī</b>ti yā arati yā anabhirati yā anabhiramanā yā ukkaṇṭhitā yā paritasitā <b>ahū</b>ti—

disvā me aratī ahu.

<b>Athettha sallamaddakkhin</b>ti.

<b>Athā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—