巴利《小部》· 大义释

<b>Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatī</b>ti.

Tameva rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ diṭṭhisallaṁ sokasallaṁ kathaṅkathāsallaṁ abbuyha abbuhitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā neva puratthimaṁ disaṁ dhāvati na pacchimaṁ disaṁ dhāvati na uttaraṁ disaṁ dhāvati na dakkhiṇaṁ disaṁ dhāvati.

Te sallābhisaṅkhārā pahīnā;

sallābhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyā na dhāvati, niraye na dhāvati, tiracchānayoniyā na dhāvati, pettivisaye na dhāvati, manussaloke na dhāvati, devaloke na dhāvati, na gatiyā gatiṁ, na upapattiyā upapattiṁ, na paṭisandhiyā paṭisandhiṁ, na bhavena bhavaṁ, na saṁsārena saṁsāraṁ, na vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti—

tameva sallamabbuyha na dhāvati.

<b>Na sīdatī</b>ti kāmoghe na sīdati, bhavoghe na sīdati, diṭṭhoghe na sīdati, avijjoghe na sīdati, na saṁsīdati na osīdati na avasīdati na gacchati na avagacchatīti—

tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

Tenāha bhagavā—

“Yena sallena otiṇṇo,

disā sabbā vidhāvati;

Tameva sallamabbuyha,

na dhāvati na sīdatī”ti.

<b>Tattha sikkhānugīyanti,</b>

<b>yāni loke gadhitāni;</b>

<b>Na tesu pasuto siyā,</b>

<b>nibbijjha sabbaso kāme;</b>

<b>Sikkhe nibbānamattano.</b>

<b>Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānī</b>ti.

<b>Sikkhā</b>ti hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā dhanusikkhā sālākiyaṁ sallakattiyaṁ kāyatikicchaṁ bhūtiyaṁ komārabhaccaṁ.

<b>Anugīyantī</b>ti gīyanti niggīyanti kathīyanti bhaṇīyanti dīpīyanti voharīyanti.

Atha vā gīyanti gaṇhīyanti uggaṇhīyanti dhārīyanti upadhārīyanti upalakkhīyanti gadhitapaṭilābhāya.

<b>Gadhitā</b> vuccanti pañca kāmaguṇā—

cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā,

sotaviññeyyā saddā …pe…

ghānaviññeyyā gandhā …

jivhāviññeyyā rasā …

kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā.

Kiṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā?

Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti taṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā.

<b>Loke</b>ti manussaloketi—

tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni.

<b>Na tesu pasuto siyā</b>ti.

Tāsu vā sikkhāsu tesu vā pañcasu kāmaguṇesu na pasuto siyā, na tanninno assa, na tappoṇo, na tappabbhāro, na tadadhimutto, na tadadhipateyyoti—

na tesu pasuto siyā.

<b>Nibbijjha sabbaso kāme</b>ti.

<b>Nibbijjhā</b>ti paṭivijjhitvā.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti paṭivijjhitvā,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti paṭivijjhitvā …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti paṭivijjhitvā.

<b>Sabbaso</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—

sabbasoti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmāti—

nibbijjha sabbaso kāme.

<b>Sikkhe nibbānamattano</b>ti.

<b>Sikkhā</b>ti tisso sikkhā—

adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe…

ayaṁ adhipaññāsikkhā.

<b>Nibbānamattano</b>ti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa nibbāpanāya mohassa nibbāpanāya …pe…

sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto sikkheyya …pe…

sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—

sikkhe nibbānamattano.

Tenāha bhagavā—

“Tattha sikkhānugīyanti,

yāni loke gadhitāni;

Na tesu pasuto siyā,

nibbijjha sabbaso kāme;

Sikkhe nibbānamattano”ti.

<b>Sacco siyā appagabbho,</b>

<b>amāyo rittapesuṇo;</b>

<b>Akkodhano lobhapāpaṁ,</b>

<b>vevicchaṁ vitare muni.</b>

<b>Sacco siyā appagabbho</b>ti.

<b>Sacco siyā</b>ti saccavācāya samannāgato siyā, sammādiṭṭhiyā samannāgato siyā, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato siyāti—

sacco siyā.

<b>Appagabbho</b>ti tīṇi pāgabbhiyāni—

kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ, vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ, cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ …pe…

idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.

Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti—

sacco siyā appagabbho.

<b>Amāyo rittapesuṇo</b>ti.

Māyā vuccati vañcanikā cariyā.

Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati, mā maṁ jaññāti icchati, mā maṁ jaññāti saṅkappeti, mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati, mā maṁ jaññāti kāyena parakkamati.

Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—

ayaṁ vuccati māyā.

Yassesā māyā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati amāyo.

<b>Rittapesuṇo</b>ti pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti …pe…

evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.

Yassetaṁ pesuññaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati rittapesuṇo vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti—

amāyo rittapesuṇo.

<b>Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munī</b>ti.

<b>Akkodhano</b>ti hi kho vuttaṁ, api ca kodho tāva vattabbo.

Dasahākārehi kodho jāyati.

“Anatthaṁ me acarī”ti kodho jāyati …pe…

yasseso kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano.

Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhano.

<b>Lobho</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ …pe…

abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Vevicchaṁ vuccati pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ …pe…

gāho vuccati macchariyaṁ.

<b>Munī</b>ti.

Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.

<b>Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munī</b>ti.

Muni lobhapāpañca vevicchañca atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—

akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare muni.

Tenāha bhagavā—

“Sacco siyā appagabbho,

amāyo rittapesuṇo;

Akkodhano lobhapāpaṁ,

vevicchaṁ vitare munī”ti.

<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ,</b>

<b>Pamādena na saṁvase;</b>

<b>Atimāne na tiṭṭheyya,</b>

<b>Nibbānamanaso naro.</b>

<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnan</b>ti.

<b>Niddā</b>ti yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṁ suppaṁ pacalāyikā suppaṁ suppanā suppitattaṁ.

<b>Tandin</b>ti yā tandī tandiyanā tandiyitattaṁ tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ.

<b>Thīnan</b>ti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ, thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa.

<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnan</b>ti.

Niddañca tandiñca thinañca sahe saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—

niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ.

<b>Pamādena na saṁvase</b>ti.

Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu.

Cittassa vosaggo vosaggānuppādanaṁ vā kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo.

Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati pamādo.

<b>Pamādena na saṁvase</b>ti pamādena na vaseyya na saṁvaseyya na āvaseyya na parivaseyya, pamādaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pamādā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—