巴利《小部》· 大义释

yo sineruṁ pabbatarājānaṁ passati …

yo hatthiṁ passati …

yo assaṁ passati …

yo rathaṁ passati …

yo pattiṁ passati …

yo senābyūhaṁ passati …

yo ārāmarāmaṇeyyakaṁ passati …

yo vanarāmaṇeyyakaṁ passati …

yo bhūmirāmaṇeyyakaṁ passati …

yo pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṁ passati, evaṁ vipāko hotīti.

Evaṁ supinapāṭhakā supinaṁ ādisanti.

Lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti—

maṇilakkhaṇaṁ daṇḍalakkhaṇaṁ vatthalakkhaṇaṁ asilakkhaṇaṁ usulakkhaṇaṁ dhanulakkhaṇaṁ āvudhalakkhaṇaṁ itthilakkhaṇaṁ purisalakkhaṇaṁ kumārikālakkhaṇaṁ kumāralakkhaṇaṁ dāsilakkhaṇaṁ dāsalakkhaṇaṁ hatthilakkhaṇaṁ assalakkhaṇaṁ mahiṁsalakkhaṇaṁ usabhalakkhaṇaṁ goṇalakkhaṇaṁ ajalakkhaṇaṁ meṇḍalakkhaṇaṁ kukkuṭalakkhaṇaṁ vaṭṭalakkhaṇaṁ godhālakkhaṇaṁ kaṇṇikālakkhaṇaṁ kacchapalakkhaṇaṁ migalakkhaṇaṁ iti vāti.

Evaṁ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti.

Nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti.

Aṭṭhavīsati nakkhattāni.

Iminā nakkhattena gharappaveso kattabbo, iminā nakkhattena makuṭaṁ bandhitabbaṁ, iminā nakkhattena vāreyyaṁ kāretabbaṁ, iminā nakkhattena bījanīhāro kattabbo, iminā nakkhattena saṁvāso gantabboti.

Evaṁ nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti.

<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattan</b>ti.

Āthabbaṇañca supinañca lakkhaṇañca nakkhattañca no vidaheyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya.

Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti—

āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattaṁ.

<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ, tikicchaṁ māmako na seveyyā</b>ti.

<b>Virutaṁ</b> vuccati migavākkaṁ.

Migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti—

sakuntānaṁ vā catuppadānaṁ vā rutaṁ vassitaṁ jānantīti.

Evaṁ migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti.

Gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti.

Dvīhi kāraṇehi gabbho na saṇṭhāti—

pāṇakehi vā vātakuppehi vā.

Pāṇakānaṁ vā vātakuppānaṁ vā paṭighātāya osadhaṁ dentīti.

Evaṁ gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti.

<b>Tikicchā</b>ti pañca tikicchā—

sālākiyaṁ, sallakattiyaṁ, kāyatikicchaṁ, bhūtiyaṁ, komārabhaccaṁ.

<b>Māmako</b>ti buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako, so vā bhagavantaṁ mamāyati bhagavā vā taṁ puggalaṁ pariggaṇhāti.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“ye te, bhikkhave, bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā, apagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, na ca te bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti.

Ye ca kho, bhikkhave, bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā na ca apagatā te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, te ca bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti.

Kuhā thaddhā lapā siṅgī,

unnaḷā asamāhitā;

Na te dhamme virūhanti,

sammāsambuddhadesite.

Nikkuhā nillapā dhīrā,

atthaddhā susamāhitā;

Te ve dhamme virūhanti,

sammāsambuddhadesite”.

<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ, tikicchaṁ māmako na seveyyā</b>ti.

Virutañca gabbhakaraṇañca tikicchañca māmako na seveyya na niseveyya na saṁseveyya nappaṭiseveyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya.

Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti—

virutañca gabbhakaraṇaṁ tikicchaṁ māmako na seveyya.

Tenāha bhagavā—

“Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ,

No vidahe athopi nakkhattaṁ;

Virutañca gabbhakaraṇaṁ,

Tikicchaṁ māmako na seveyyā”ti.

<b>Nindāya nappavedheyya,</b>

<b>Na unnameyya pasaṁsito bhikkhu;</b>

<b>Lobhaṁ saha macchariyena,</b>

<b>Kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyya.</b>

<b>Nindāya nappavedheyyā</b>ti.

Idhekacce bhikkhū nindanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā nindanti garahanti upavadanti, nindito garahito upavadito nindāya garahāya upavādena akittiyā avaṇṇahārikāya na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—

nindāya nappavedheyya.

<b>Na unnameyya pasaṁsito bhikkhū</b>ti.

Idhekacce bhikkhū pasaṁsanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā pasaṁsanti thomenti kittenti vaṇṇenti, pasaṁsito thomito kittito vaṇṇito pasaṁsāya thomanena kittiyā vaṇṇahārikāya unnatiṁ na kareyya unnamaṁ na kareyya mānaṁ na kareyya thambhaṁ na kareyya, na tena mānaṁ janeyya na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti—

na unnameyya pasaṁsito bhikkhu.

<b>Lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā</b>ti.

<b>Lobho</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṁ abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

<b>Macchariyan</b>ti pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ …pe…

gāho vuccati macchariyaṁ.

<b>Kodho</b>ti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṁ, doso dussanā dussitattaṁ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.

<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya.

Iti samaggānaṁ vā bhettā bhinnānaṁ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti—

idaṁ vuccati pesuññaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharati—

piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.

Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati?

Imassa piyo bhavissāmi manāpo bhavissāmi vissāsiko bhavissāmi abbhantariko bhavissāmi suhadayo bhavissāmīti.

Evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati.

Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati?

Kathaṁ ime nānā assu vinā assu vaggā assu dvidhā assu dvejjhā assu dve pakkhā assu bhijjheyyuṁ na samāgaccheyyuṁ dukkhaṁ na phāsu vihareyyunti.

Evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.

<b>Lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā</b>ti.

Lobhañca macchariyañca kodhañca pesuññañca nudeyya panudeyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyya.

Tenāha bhagavā—

“Nindāya nappavedheyya,

Na unnameyya pasaṁsito bhikkhu;

Lobhaṁ saha macchariyena,

Kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā”ti.

<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyya,</b>

<b>Upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;</b>

<b>Gāme ca nābhisajjeyya,</b>

<b>Lābhakamyā janaṁ na lapayeyya.</b>

<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyyā</b>ti.

Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittā na te imasmiṁ atthe adhippetā.

Kathaṁ kayavikkaye tiṭṭhati?

Pañcannaṁ saddhiṁ pattaṁ vā cīvaraṁ vā aññaṁ vā kiñci parikkhāraṁ vañcaniyaṁ vā karonto udayaṁ vā patthayanto parivatteti.

Evaṁ kayavikkaye tiṭṭhati.

Kathaṁ kayavikkaye na tiṭṭhati?

Pañcannaṁ saddhiṁ pattaṁ vā cīvaraṁ vā aññaṁ vā kiñci parikkhāraṁ na vañcaniyaṁ vā karonto na udayaṁ vā patthayanto parivatteti.

Evaṁ kayavikkaye na tiṭṭhati.

<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyyā</b>ti.

Kayavikkaye na tiṭṭheyya na santiṭṭheyya, kayavikkayaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kayavikkayā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

kayavikkaye na tiṭṭheyya.

<b>Upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti.

Katame upavādakarāti kilesā?

Santeke samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṁ pajānanti, devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṁ pajānanti.

Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi upavadeyyuṁ.

Katame oḷārikā kilesā?

Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ—

ime vuccanti oḷārikā kilesā.

Katame majjhimā kilesā?

Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṁsāvitakko—

ime vuccanti majjhimā kilesā.

Katame sukhumā kilesā?

Ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatā paṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko—

ime vuccanti sukhumā kilesā.

Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi na upavadeyya upavādaṁ na kareyya upavādakare kilese na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, upavādakare kilese pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, upavādakarehi kilesehi ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya.

<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—