巴利《小部》· 大义释

kuñcikaṁ dhāreti …

upāhanaṁ dhāreti …

kāyabandhanaṁ dhāreti …

āyogaṁ dhāreti, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;

“yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;

“yassa evarūpo ācariyo …

evarūpā samānupajjhāyakā …

samānācariyakā …

mittā …

sandiṭṭhā …

sambhattā …

sahāyā, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;

“yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;

“yo evarūpe aḍḍhayoge vasati …

pāsāde vasati …

hammiye vasati …

guhāyaṁ vasati …

leṇe vasati …

kuṭiyā vasati …

kūṭāgāre vasati …

aṭṭe vasati …

māḷe vasati …

uddaṇḍe vasati …

upaṭṭhānasālāyaṁ vasati …

maṇḍape vasati …

rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati.

Atha vā korajikakorajiko, bhākuṭikabhākuṭiko, kuhakakuhako, lapakalapako, mukhasambhāvito “ayaṁ samaṇo imāsaṁ evarūpānaṁ vihārasamāpattīnaṁ lābhī”ti.

Tādisaṁ gambhīraṁ gūḷhaṁ nipuṇaṁ paṭicchannaṁ lokuttaraṁ suññatāpaṭisaññuttaṁ kathaṁ katheti.

Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—

idaṁ sāmantajappanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu.

Buddhassa bhagavato imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

Tasmā buddho akuhoti—

akuhaṁ.

<b>Gaṇimāgatan</b>ti.

<b>Gaṇī</b>ti gaṇī bhagavā.

Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṁ pariharatīti gaṇī, gaṇaṁ ovadatīti gaṇī, gaṇaṁ anusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṁ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṁ odahati aññā cittaṁ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṁ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, bhikkhunigaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa gaṇī, brāhmaṇagaṇassa gaṇī, vessagaṇassa gaṇī, suddagaṇassa gaṇī, brahmagaṇassa gaṇī, devagaṇassa gaṇī, saṅghiṁ gaṇiṁ gaṇācariyaṁ.

<b>Āgatan</b>ti upagataṁ samupagataṁ samupapannaṁ saṅkassanagaranti—

akuhaṁ gaṇimāgataṁ.

<b>Bahūnamidha baddhānan</b>ti.

Bahūnaṁ khattiyānaṁ brāhmaṇānaṁ vessānaṁ suddānaṁ gahaṭṭhānaṁ pabbajitānaṁ devānaṁ manussānaṁ.

<b>Baddhānan</b>ti baddhānaṁ baddhacarānaṁ paricārakānaṁ sissānanti—

bahūnamidha baddhānaṁ.

<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti.

Pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṁ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṁ sotukāmo āgatomhīti.

Evampi atthi pañhena āgamaṁ.

Atha vā pañhatthikānaṁ pañhaṁ pucchitukāmānaṁ pañhaṁ sotukāmānaṁ āgamanaṁ abhikkamanaṁ upasaṅkamanaṁ payirupāsanaṁ siyā atthīti.

Evampi atthi pañhena āgamaṁ.

Atha vā pañhāgamo tuyhaṁ atthi, tvampi pahu, tvamasi alamattho mayā pucchitaṁ kathetuṁ visajjetuṁ “vahassetaṁ bhāran”ti.

Evampi atthi pañhena āgamaṁ.

Tenāha thero sāriputto—

“Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ,

akuhaṁ gaṇimāgataṁ;

Bahūnamidha baddhānaṁ,

atthi pañhena āgaman”ti.

<b>Bhikkhuno vijigucchato,</b>

<b>bhajato rittamāsanaṁ;</b>

<b>Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā,</b>

<b>pabbatānaṁ guhāsu vā.</b>

<b>Bhikkhuno vijigucchato</b>ti.

<b>Bhikkhuno</b>ti puthujjanakalyāṇassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhuno.

<b>Vijigucchato</b>ti jātiyā vijigucchato, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi vijigucchato, nerayikena dukkhena … tiracchānayonikena dukkhena … pettivisayikena dukkhena … mānusikena dukkhena … gabbhokkantimūlakena dukkhena … gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena … gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena … jātassūpanibandhakena dukkhena … jātassa parādheyyakena dukkhena … attūpakkamena dukkhena … parūpakkamena dukkhena … dukkhadukkhena … saṅkhāradukkhena … vipariṇāmadukkhena … cakkhurogena dukkhena … sotarogena dukkhena … ghānarogena dukkhena … jivhārogena dukkhena … kāyarogena dukkhena … sīsarogena dukkhena … kaṇṇarogena dukkhena … mukharogena dukkhena … dantarogena dukkhena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṁsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pittasamuṭṭhānena ābādhena … semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena … visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena … mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena … bhaginimaraṇena … puttamaraṇena … dhītumaraṇena … ñātibyasanena … bhogabyasanena … rogabyasanena … sīlabyasanena … diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchato aṭṭīyato harāyato jigucchatoti—

bhikkhuno vijigucchato.

<b>Bhajato rittamāsanan</b>ti.

<b>Āsana</b>ṁ vuccati yattha nisīdati—

mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro.

Taṁ āsanaṁ asappāyarūpadassanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyasaddassavanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ.

Taṁ pavivittaṁ āsanaṁ bhajato sambhajato sevato nisevato saṁsevato paṭisevatoti—

bhajato rittamāsanaṁ.

<b>Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā</b>ti.

Rukkhamūlaṁyeva rukkhamūlaṁ, susānaṁyeva susānanti—

rukkhamūlaṁ susānaṁ vā.

<b>Pabbatānaṁ guhāsu vā</b>ti.

Pabbatāyeva pabbatā, kandarāyeva kandarā, giriguhāyeva giriguhā.

Pabbatantarikāyo vuccanti pabbatapabbhārāti—

pabbatānaṁ guhāsu vā.

Tenāha thero sāriputto—

“Bhikkhuno vijigucchato,

bhajato rittamāsanaṁ;

Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā,

pabbatānaṁ guhāsu vā”ti.

<b>Uccāvacesu sayanesu,</b>

<b>kīvanto tattha bheravā;</b>

<b>Ye hi bhikkhu na vedheyya,</b>

<b>nigghose sayanāsane.</b>

<b>Uccāvacesu sayanesū</b>ti.

<b>Uccāvacesū</b>ti uccāvacesu hīnappaṇītesu chekapāpakesu.

<b>Sayanaṁ</b> vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhāti—

uccāvacesu sayanesu.

<b>Kīvanto tattha bheravā</b>ti.

<b>Kīvanto</b>ti kīvanto kūjanto nadanto saddaṁ karonto.

Atha vā <b>kīvanto</b>ti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā te.

<b>Bheravā</b>ti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vāti—

kīvanto tattha bheravā.

<b>Ye hi bhikkhu na vedheyyā</b>ti.

<b>Ye hī</b>ti ye hi bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—

ye hi bhikkhu na vedheyya.

<b>Nigghose sayanāsane</b>ti.

Appasadde appanigghose vijanavāte manussarāhasseyyake paṭisallānasāruppe senāsaneti—

nigghose sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto—

“Uccāvacesu sayanesu,

kīvanto tattha bheravā;

Ye hi bhikkhu na vedheyya,

nigghose sayanāsane”ti.

<b>Kati parissayā loke,</b>

<b>gacchato agataṁ disaṁ;</b>

<b>Ye bhikkhu abhisambhave,</b>

<b>pantamhi sayanāsane.</b>

<b>Kati parissayā loke</b>ti.

<b>Katī</b>ti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā.

<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—

pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.

Katame pākaṭaparissayā?

Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā …pe…

sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā—

ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā?

Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—

ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā?