巴利《小部》· 大义释

Disvāpi tesaṁ bahubheravāni;

Athāparāni abhisambhaveyya,

Parissayāni kusalānuesī”ti.

<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,</b>

<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya;</b>

<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,</b>

<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyya.</b>

<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho</b>ti.

Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso.

Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa;

cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa,

sotarogena,

ghānarogena,

jivhārogena,

kāyarogena …pe…

ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa.

Khudā vuccati chātako.

Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—

ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.

<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyyā</b>ti.

<b>Sītan</b>ti dvīhi kāraṇehi sītaṁ hoti—

abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṁ hoti.

<b>Uṇhan</b>ti dvīhi kāraṇehi uṇhaṁ hoti—

abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṁ hotīti—

sītaṁ athuṇhaṁ.

<b>Adhivāsayeyyā</b>ti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ uppannānaṁ sārīrikānaṁ vedanānaṁ dukkhānaṁ tibbānaṁ kharānaṁ kaṭukānaṁ asātānaṁ amanāpānaṁ pāṇaharānaṁ adhivāsakajātiko assāti—

sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya.

<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko</b>ti.

<b>So tehī</b>ti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—

so tehi phuṭṭho.

<b>Bahudhā</b>ti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—

so tehi phuṭṭho bahudhā.

<b>Anoko</b>ti abhisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṁ na karotītipi—

anoko.

Atha vā kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṁ na karotītipi—

anokoti—

so tehi phuṭṭho bahudhā anoko.

<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti.

Vīriyaparakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo.

<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti.

Vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya thiraṁ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthitasamādānoti—

vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya.

Tenāha bhagavā—

“Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,

Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya;

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,

Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā”ti.

<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya,</b>

<b>Mettāya phasse tasathāvarāni;</b>

<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā,</b>

<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.</b>

<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyyā</b>ti.

<b>Theyyaṁ na kāre</b>ti idha bhikkhu adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti—

theyyaṁ na kāre.

<b>Na musā bhaṇeyyā</b>ti idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassāti—

theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya.

<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti.

<b>Mettā</b>ti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṁ anudā anudāyanā anudāyitattaṁ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṁ.

<b>Tasā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā.

Kiṅkāraṇā vuccanti tasā?

Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṁ āpajjanti;

taṅkāraṇā vuccanti tasā.

<b>Thāvarā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā.

Kiṅkāraṇā vuccanti thāvarā?

Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṁ na āpajjanti;

taṅkāraṇā vuccanti thāvarā.

<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti.

Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti—

mettāya phasse tasathāvarāni.

<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā</b>ti.

<b>Yadā</b>ti yadā.

<b>Manaso</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.

Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.

Vacīduccaritena …pe…

manoduccaritena …

rāgena …

dosena …

mohena …

kodhena …

upanāhena …

makkhena …

paḷāsena …

issāya …

macchariyena …

māyāya …

sāṭheyyena …

thambhena …

sārambhena …

mānena …

atimānena …

madena …

pamādena …

sabbakilesehi …

sabbaduccaritehi …

sabbadarathehi …

sabbapariḷāhehi …

sabbasantāpehi …

sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.

Yadāvilattaṁ manaso vijaññāti.

Cittassa āvilabhāvaṁ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—

yadāvilattaṁ manaso vijaññā.

<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā</b>ti.

<b>Kaṇho</b>ti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu.

Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṁ mārāmisaṁ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti.

Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko nirayasaṁvattaniko tiracchānayonisaṁvattaniko pettivisayasaṁvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti.

Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya,

Mettāya phasse tasathāvarāni;

Yadāvilattaṁ manaso vijaññā,

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā”ti.

<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche,</b>

<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe;</b>

<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā,</b>

<b>Addhā bhavanto abhisambhaveyya.</b>

<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti.

<b>Kodho</b>ti yo cittassa āghāto paṭighāto …pe…

caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.

<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.