巴利《小部》· 大义释

Pakappitā diṭṭhipurakkharāno;

Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno,

Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so”ti.

<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā,</b>

<b>Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;</b>

<b>Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā,</b>

<b>Upekkhatī uggahaṇanti maññe.</b>

<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā</b>ti.

<b>Nā</b>ti paṭikkhepo.

<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.

<b>Kappā</b>ti dve kappā—

taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe…

ayaṁ taṇhākappo …pe…

ayaṁ diṭṭhikappo.

Saṅkhā vuccati ñāṇaṁ.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā</b>ti.

Brāhmaṇo saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

“Sabbe saṅkhārā aniccā …

sabbe saṅkhārā dukkhā …pe…

yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—

na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā.

<b>Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhū</b>ti.

Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

So diṭṭhiyā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṁharīyati napi taṁ diṭṭhigataṁ sārato pacceti na paccāgacchatīti—

na diṭṭhisārī.

<b>Napi ñāṇabandhū</b>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā taṇhābandhuṁ vā diṭṭhibandhuṁ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti—

na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu.

<b>Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā</b>ti.

<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

ñatvā ca so.

<b>Sammutiyo</b> vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo.

<b>Puthujjā</b>ti puthujjanehi janitā vā tā sammutiyoti—

puthujjā.

Puthu nānājanehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti—

ñatvā ca so sammutiyo puthujjā.

<b>Upekkhatī uggahaṇanti maññe</b>ti.

Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti.

Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—

upekkhatī uggahaṇanti maññe.

Tenāha bhagavā—

“Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā,

Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā,

Upekkhatī uggahaṇanti maññe”ti.

<b>Vissajja ganthāni munīdha loke,</b>

<b>Vivādajātesu na vaggasārī;</b>

<b>Santo asantesu upekkhako so,</b>

<b>Anuggaho uggahaṇanti maññe.</b>

<b>Vissajja ganthāni munīdha loke</b>ti.

<b>Ganthā</b>ti cattāro ganthā—

abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā parāmasati sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

<b>Vissajjā</b>ti ganthe vossajjitvā vissajja.

Atha vā ganthe gathite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja.

Yathā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ vissajjaṁ karonti vikopenti;

evamevaṁ ganthe vossajjitvā vissajja.

Atha vā ganthe gathite gaṇṭhite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja.

<b>Munī</b>ti.

<b>Monaṁ</b> vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.

<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā …pe…

imasmiṁ manussaloketi—

vissajja ganthāni munīdha loke.

<b>Vivādajātesu na vaggasārī</b>ti.

Vivādajātesu sañjātesu nibbattesu abhinibbattesu pātubhūtesu chandāgatiṁ gacchantesu dosāgatiṁ gacchantesu bhayāgatiṁ gacchantesu mohāgatiṁ gacchantesu na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṁharīyatīti—

vivādajātesu na vaggasārī.

<b>Santo asantesu upekkhako so</b>ti.

<b>Santo</b>ti rāgassa santattā santo, dosassa santattā santo, mohassa santattā santo …pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—

santo.

<b>Asantesū</b>ti asantesu anupasantesu avūpasantesu anibbutesu appaṭipassaddhesūti—

santo asantesu.

<b>Upekkhako so</b>ti arahā chaḷaṅgupekkhāya samannāgato cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano upekkhako viharati sato sampajāno.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa dantoti—

santo asantesu upekkhako so.

<b>Anuggaho uggahaṇanti maññe</b>ti.

Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhante parāmasante abhinivisante.

Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—

anuggaho uggahaṇanti maññe.

Tenāha bhagavā—

“Vissajja ganthāni munīdha loke,

Vivādajātesu na vaggasārī;

Santo asantesu upekkhako so,

Anuggaho uggahaṇanti maññe”ti.

<b>Pubbāsave hitvā nave akubbaṁ,</b>

<b>Na chandagū nopi nivissavādī;</b>

<b>Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro,</b>

<b>Na limpati loke anattagarahī.</b>

<b>Pubbāsave hitvā nave akubban</b>ti.

<b>Pubbāsavā</b> vuccanti atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.

Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese hitvā cajitvā pariccajitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—

pubbāsave hitvā.

<b>Nave akubban</b>ti <b>navā</b> vuccanti paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.

Paccuppanne saṅkhāre ārabbha chandaṁ akubbamāno pemaṁ akubbamāno rāgaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—

pubbāsave hitvā nave akubbaṁ.

<b>Na chandagū nopi nivissavādī</b>ti.

Na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati na saṁharīyatīti—

na chandagū.

<b>Nopi nivissavādī</b>ti “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti na nivissavādī …pe…

“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti na nivissavādīti—

na chandagū nopi nivissavādī.

<b>Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro</b>ti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

So diṭṭhigatehi vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—

sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro.

<b>Na limpati loke anattagarahī</b>ti.

<b>Lepā</b>ti dve lepā—

taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe…

ayaṁ taṇhālepo …pe…

ayaṁ diṭṭhilepo.

Tassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho;

tassa taṇhālepassa pahīnattā, diṭṭhilepassa paṭinissaṭṭhattā apāyaloke na limpati, manussaloke na limpati, devaloke na limpati, khandhaloke na limpati, dhātuloke na limpati, āyatanaloke na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

na limpati loke.

<b>Anattagarahī</b>ti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—

katattā ca akatattā ca.

Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati?

“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti attānaṁ garahati.