巴利《小部》· 大义释

Tenāha bhagavā—

“Vītataṇho purā bhedā,

(iti bhagavā)

Pubbamantamanissito;

Vemajjhe nupasaṅkheyyo,

Tassa natthi purakkhatan”ti.

<b>Akkodhano asantāsī,</b>

<b>avikatthī akukkuco;</b>

<b>Mantabhāṇī anuddhato,</b>

<b>sa ve vācāyato muni.</b>

<b>Akkodhano asantāsī</b>ti.

<b>Akkodhano</b>ti yañhi kho vuttaṁ.

Api ca kodho tāva vattabbo.

Dasahākārehi kodho jāyati—

“anatthaṁ me acarī”ti kodho jāyati,

“anatthaṁ me caratī”ti kodho jāyati,

“anatthaṁ me carissatī”ti kodho jāyati,

“piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …

anatthaṁ carati …

anatthaṁ carissatī”ti kodho jāyati,

“appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …

atthaṁ carati …

atthaṁ carissatī”ti kodho jāyati,

aṭṭhāne vā pana kodho jāyati.

Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṁ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṁ, doso dussanā dussitattaṁ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ, asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati kodho.

Api ca kodhassa adhimattaparittatā veditabbā.

Atthi kañci kālaṁ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācaṁ nicchāraṇo hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho pharusavācaṁ nicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaabhinipātamatto hoti, na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho chinnavicchinnakaraṇamatto hoti, na ca tāva sambhañjanapalibhañjano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho sambhañjanapalibhañjanamatto hoti, na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitāvoropano hoti;

atthi kañci kālaṁ kodho jīvitāvoropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti.

Yato kodho parapuggalaṁ ghāṭetvā attānaṁ ghāṭeti, ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullappatto hoti.

Yassa so kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano.

Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhanoti—

akkodhano.

<b>Asantāsī</b>ti idhekacco tāsī hoti uttāsī parittāsī, so tasati uttasati parittasati bhāyati santāsaṁ āpajjati.

Kulaṁ vā na labhāmi, gaṇaṁ vā na labhāmi, āvāsaṁ vā na labhāmi, lābhaṁ vā na labhāmi, yasaṁ vā na labhāmi, pasaṁsaṁ vā na labhāmi, sukhaṁ vā na labhāmi, cīvaraṁ vā na labhāmi, piṇḍapātaṁ vā na labhāmi, senāsanaṁ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi, appaññātomhīti tasati uttasati parittasati bhāyati santāsaṁ āpajjati.

Idha bhikkhu asantāsī hoti anuttāsī aparittāsī;

so na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṁ āpajjati.

Kulaṁ vā na labhāmi, gaṇaṁ vā na labhāmi, āvāsaṁ vā na labhāmi, lābhaṁ vā na labhāmi, yasaṁ vā na labhāmi, pasaṁsaṁ vā na labhāmi, sukhaṁ vā na labhāmi, cīvaraṁ vā na labhāmi, piṇḍapātaṁ vā na labhāmi, senāsanaṁ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi, appaññātomhīti na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṁ āpajjatīti—

akkodhano asantāsī.

<b>Avikatthī akukkuco</b>ti.

Idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati vikatthati—

ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā

jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.

Uccā kulā pabbajitoti vā mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī gahaṭṭhapabbajitānanti vā,

lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā, āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā paṁsukūlikoti vā tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti vā,

paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā …

viññāṇañcāyatanasamāpattiyā …

ākiñcaññāyatanasamāpattiyā …

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati.

Evaṁ na katthati na vikatthati, katthanā vikatthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

avikatthī.

<b>Akukkuco</b>ti.

<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ, pādakukkuccampi kukkuccaṁ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā vajje avajjasaññitā;

yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—

idaṁ vuccati kukkuccaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho katattā ca akatattā ca.

Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho?

“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritaṁ …

kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritan”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇī”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī”ti …

“katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī”ti …

“katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī”ti …

“kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī”ti …

“katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā”ti …

“kato me byāpādo, akato me abyāpādo”ti …

“katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“indriyesumhi aguttadvāro”ti …

“bhojane amattaññumhī”ti …

“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti …

“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti …

“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti …

“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti …

“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti …

“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti …

“abhāvitāni me pañca balānī”ti …

“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti …

“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti …

“dukkhaṁ me apariññātan”ti …

“samudayo me appahīno”ti …

“maggo me abhāvito”ti …

“nirodho me asacchikato”ti—

uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Yassetaṁ kukkuccaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati akukkuccoti—

avikatthī akukkuco.

<b>Mantabhāṇī anuddhato</b>ti.

<b>Mantā</b> vuccati paññā.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Mantāya pariggahetvā pariggahetvā vācaṁ bhāsati bahumpi kathento bahumpi bhaṇanto bahumpi dīpayanto bahumpi voharanto.

Dukkathitaṁ dubbhaṇitaṁ dullapitaṁ duruttaṁ dubbhāsitaṁ vācaṁ na bhāsatīti—

mantabhāṇī.

<b>Anuddhato</b>ti.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati uddhaccaṁ.

Yassetaṁ uddhaccaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati anuddhatoti—

mantabhāṇī anuddhato.

<b>Sa ve vācāyato munī</b>ti.

Idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.