巴利《小部》· 大义释

“Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā,

Ajjhattaṁ atha vāpi bahiddhā;

Na tena thāmaṁ kubbetha,

Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā”ti.

<b>Seyyo na tena maññeyya,</b>

<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho;</b>

<b>Phuṭṭho anekarūpehi,</b>

<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe.</b>

<b>Seyyo na tena maññeyyā</b>ti.

“Seyyohamasmī”ti atimānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—

seyyo na tena maññeyya.

<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho</b>ti.

“Hīnohamasmī”ti omānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.

“Sadisohamasmī”ti mānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—

nīceyyo atha vāpi sarikkho.

<b>Phuṭṭho anekarūpehī</b>ti.

Anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgatoti—

phuṭṭho anekarūpehi.

<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe</b>ti.

<b>Ātumā</b> vuccati attā.

Attānaṁ kappento vikappento vikappaṁ āpajjanto na tiṭṭheyyāti—

nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe.

Tenāha bhagavā—

“Seyyo na tena maññeyya,

Nīceyyo atha vāpi sarikkho;

Phuṭṭho anekarūpehi,

Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe”ti.

<b>Ajjhattamevupasame,</b>

<b>Na aññato bhikkhu santimeseyya;</b>

<b>Ajjhattaṁ upasantassa,</b>

<b>Natthi attā kuto nirattā vā.</b>

<b>Ajjhattamevupasame</b>ti.

Ajjhattaṁ rāgaṁ sameyya, dosaṁ sameyya, mohaṁ sameyya, kodhaṁ … upanāhaṁ … makkhaṁ … paḷāsaṁ … issaṁ … macchariyaṁ … māyaṁ … sāṭheyyaṁ … thambhaṁ … sārambhaṁ … mānaṁ … atimānaṁ … madaṁ … pamādaṁ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe darathe … sabbe pariḷāhe … sabbe santāpe …

sabbākusalābhisaṅkhāre sameyya upasameyya vūpasameyya nibbāpeyya paṭipassambheyyāti—

ajjhattamevupasame.

<b>Na aññato bhikkhu santimeseyyā</b>ti.

Aññato asuddhimaggena, micchāpaṭipadāya, aniyyānapatena, aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā santiṁ upasantiṁ vūpasantiṁ nibbutiṁ paṭipassaddhiṁ na eseyya na gaveseyya na pariyeseyyāti—

na aññato bhikkhu santimeseyya.

<b>Ajjhattaṁ upasantassā</b>ti.

Ajjhattaṁ rāgaṁ santassa, dosaṁ santassa, mohaṁ santassa …pe…

sabbākusalābhisaṅkhāre santassa upasantassa vūpasantassa nibbutassa paṭipassaddhiyāti—

ajjhattaṁ upasantassa.

<b>Natthi attā kuto nirattā vā</b>ti.

<b>Natthī</b>ti paṭikkhepo.

<b>Attā</b>ti attadiṭṭhi natthi;

<b>nirattā</b>ti ucchedadiṭṭhi natthi.

<b>Attā</b>ti gahitaṁ natthi;

<b>nirattā</b>ti muñcitabbaṁ natthi.

Yassatthi gahitaṁ, tassatthi muñcitabbaṁ.

Yassatthi muñcitabbaṁ, tassa gahitaṁ gāhaṁ muñcanaṁ samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto.

So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—

natthi attā kuto nirattā vā.

Tenāha bhagavā—

“Ajjhattamevupasame,

Na aññato bhikkhu santimeseyya;

Ajjhattaṁ upasantassa,

Natthi attā kuto nirattā vā”ti.

<b>Majjhe yathā samuddassa,</b>

<b>Ūmi no jāyatī ṭhito hoti;</b>

<b>Evaṁ ṭhito anejassa,</b>

<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.</b>

<b>Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hotī</b>ti.

Samuddo caturāsītiyojanasahassāni ubbedhena gambhīro.

Heṭṭhā cattārīsayojanasahassāni udakaṁ macchakacchapehi kampati.

Upari cattārīsayojanasahassāni udakaṁ vātehi kampati.

Majjhe cattārīsayojanasahassāni udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati.

Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti.

Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

Atha vā sattannaṁ pabbatānaṁ antarikāsu sattasīdantarā mahāsamuddā.

Tatra udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati.

Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti.

Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

<b>Evaṁ ṭhito anejassā</b>ti.

<b>Evan</b>ti opammasampaṭipādanaṁ.

<b>Ṭhito</b>ti lābhepi na kampati, alābhepi na kampati, yasepi na kampati, ayasepi na kampati, pasaṁsāyapi na kampati, nindāyapi na kampati, sukhepi na kampati, dukkhepi na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—

evaṁ ṭhito.

<b>Anejassā</b>ti <b>ejā</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yassesā ejā taṇhā pahīnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.

Ejāya pahīnattā anejo;

so lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—

evaṁ ṭhito anejassa.

<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti.

<b>Ussadā</b>ti sattussadā—

rāgussadaṁ, dosussadaṁ, mohussadaṁ, mānussadaṁ, diṭṭhussadaṁ, kilesussadaṁ, kammussadaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya.

<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—

ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Tenāha bhagavā—

“Majjhe yathā samuddassa,

Ūmi no jāyatī ṭhito hoti;

Evaṁ ṭhito anejassa,

Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī”ti.

<b>Akittayī vivaṭacakkhu,</b>

<b>Sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ;</b>

<b>Paṭipadaṁ vadehi bhaddante,</b>

<b>Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhiṁ.</b>

<b>Akittayī vivaṭacakkhū</b>ti.

<b>Akittayī</b>ti akittayi parikittayi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānimakāsi pakāsesīti akittayi.

<b>Vivaṭacakkhū</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi vivaṭacakkhu—

maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu, dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu, paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu, buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu, samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu?

Maṁsacakkhumhipi bhagavato pañca vaṇṇā saṁvijjanti—

nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo.

Akkhilomāni ca bhagavato yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ umāpupphasamānaṁ.

Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇikārapupphasamānaṁ.

Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni.

Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ siniddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ addāriṭṭhakasamānaṁ.

Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ.

Tena bhagavā pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.

Yadā hipi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti.

Sūriyo vā atthaṅgato hoti.

Kāḷapakkho ca uposatho hoti.

Tibbo ca vanasaṇḍo hoti.

Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti.

Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati.

Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya.

Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhipeyya.

Taññeva tilaphalaṁ uddhareyya.

Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato pākatikaṁ maṁsacakkhu.

Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu.