巴利《小部》· 大义释

Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti, te ambilaṁ labhitvā anambilaṁ pariyesanti, anambilaṁ labhitvā ambilaṁ pariyesanti;

madhuraṁ labhitvā amadhuraṁ pariyesanti, amadhuraṁ labhitvā madhuraṁ pariyesanti;

tittakaṁ labhitvā atittakaṁ pariyesanti, atittakaṁ labhitvā tittakaṁ pariyesanti;

kaṭukaṁ labhitvā akaṭukaṁ pariyesanti, akaṭukaṁ labhitvā kaṭukaṁ pariyesanti;

loṇikaṁ labhitvā aloṇikaṁ pariyesanti, aloṇikaṁ labhitvā loṇikaṁ pariyesanti;

khārikaṁ labhitvā akhārikaṁ pariyesanti, akhārikaṁ labhitvā khārikaṁ pariyesanti;

lambikaṁ labhitvā kasāvaṁ pariyesanti, kasāvaṁ labhitvā lambikaṁ pariyesanti;

sāduṁ labhitvā asāduṁ pariyesanti, asāduṁ labhitvā sāduṁ pariyesanti;

sītaṁ labhitvā uṇhaṁ pariyesanti, uṇhaṁ labhitvā sītaṁ pariyesanti.

Te yaṁ yaṁ labhitvā tena tena na santussanti aparāparaṁ pariyesanti, manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā.

Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—

neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.

Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Yathā vanaṁ ālimpeyya yāvadeva ropanatthāya, yathā vā pana akkhaṁ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā pana puttamaṁsaṁ āhāraṁ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya;

evamevaṁ bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—

“neva davāya …pe… phāsuvihāro cā”ti.

Rasataṇhaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

aviruddho ca taṇhāya rasesu nānugijjhati.

Tenāha bhagavā—

“Lābhakamyā na sikkhati,

alābhe ca na kuppati;

Aviruddho ca taṇhāya,

rasesu nānugijjhatī”ti.

<b>Upekkhako sadā sato,</b>

<b>na loke maññate samaṁ;</b>

<b>Na visesī na nīceyyo,</b>

<b>tassa no santi ussadā.</b>

<b>Upekkhako sadā sato</b>ti.

<b>Upekkhako</b>ti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato.

Cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.

Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Cakkhunā kho paneva rūpaṁ disvā amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Sotena saddaṁ sutvā …

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …

jivhāya rasaṁ sāyitvā …

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …

manasā dhammaṁ viññāya manāpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Manasā kho paneva dhammaṁ viññāya amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

Cakkhunā rūpaṁ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya rajanīye na rajjati dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.

Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto.

Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati.

Diṭṭhe anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

Sute …

mute …

viññāte anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

Saṁvijjati arahato cakkhu, passati arahā cakkhunā rūpaṁ.

Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā.

Saṁvijjati arahato sotaṁ, suṇāti arahā sotena saddaṁ.

Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā.

Saṁvijjati arahato ghānaṁ, ghāyati arahā ghānena gandhaṁ.

Chandarāgo arahato natthi, suvimuttacitto arahā.

Saṁvijjati arahato jivhā, sāyati arahā jivhāya rasaṁ …pe…

saṁvijjati arahato kāyo, phusati arahā kāyena phoṭṭhabbaṁ …pe…

saṁvijjati arahato mano, vijānāti arahā manasā dhammaṁ.

Chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto arahā.

Cakkhu rūpārāmaṁ rūparataṁ rūpasammuditaṁ, taṁ arahato dantaṁ guttaṁ rakkhitaṁ saṁvutaṁ, tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.

Sotaṁ saddārāmaṁ …pe…

ghānaṁ gandhārāmaṁ …

jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā arahato dantā guttā rakkhitā saṁvutā, tassā ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.

Kāyo phoṭṭhabbārāmo …pe…

mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so arahato danto gutto rakkhito saṁvuto, tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.

“Dantaṁ nayanti samitiṁ,

dantaṁ rājābhirūhati;

Danto seṭṭho manussesu,

yotivākyaṁ titikkhati.

Varamassatarā dantā,

ājānīyā ca sindhavā;

Kuñjarā ca mahānāgā,

attadanto tato varaṁ.

Na hi etehi yānehi,

gaccheyya agataṁ disaṁ;

Yathāttanā sudantena,

danto dantena gacchati.

Vidhāsu na vikampanti,

vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmimanuppattā,

te loke vijitāvino.

Yassindriyāni bhāvitāni,

Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṁ parañca lokaṁ,

Kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa danto”ti.

<b>Upekkhako sadā</b>ti.

Sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ …pe…

pacchime vayokhandhe.

<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,

vedanāsu …

citte …

dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe…

so vuccati satoti—

upekkhako sadā sato.

<b>Na loke maññate saman</b>ti.

“Sadisohamasmī”ti mānaṁ na janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti—

na loke maññate samaṁ.

<b>Na visesī na nīceyyo</b>ti.

“Seyyohamasmī”ti atimānaṁ na janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.

“Hīnohamasmī”ti omānaṁ na janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti—

na visesī na nīceyyo.

<b>Tassa no santi ussadā</b>ti.

<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Ussadā</b>ti sattussadā—

rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussado kilesussado kammussado.

Tassime ussadā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

tassa no santi ussadā.

Tenāha bhagavā—

“Upekkhako sadā sato,

na loke maññate samaṁ;

Na visesī na nīceyyo,

tassa no santi ussadā”ti.

<b>Yassa nissayatā natthi,</b>

<b>ñatvā dhammaṁ anissito;</b>

<b>Bhavāya vibhavāya vā,</b>

<b>taṇhā yassa na vijjati.</b>