巴利《小部》· 大义释

senāsanaṁ me …

gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me …

mātā me …

pitā me …

bhātā me …

bhaginī me …

putto me …

dhītā me …

mittā me …

amaccā me …

ñātī me …

“sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—

na socati.

<b>Nājjhetī</b>ti najjheti na ajjheti na upanijjhāyati na nijjhāyati na pajjhāyati.

Atha vā na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjatīti—

nājjhetīti—

na so socati nājjheti.

<b>Chinnasoto abandhano</b>ti.

<b>Sotaṁ</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yassesā sotā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati chinnasoto.

<b>Abandhano</b>ti rāgabandhanaṁ dosabandhanaṁ mohabandhanaṁ mānabandhanaṁ diṭṭhibandhanaṁ kilesabandhanaṁ duccaritabandhanaṁ, yassete bandhanā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abandhanoti—

chinnasoto abandhano.

Tenāha bhagavā—

“Yodha kāme accatari,

saṅgaṁ loke duraccayaṁ;

Na so socati nājjheti,

chinnasoto abandhano”ti.

<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehi,</b>

<b>pacchā te māhu kiñcanaṁ;</b>

<b>Majjhe ce no gahessasi,</b>

<b>upasanto carissasi.</b>

<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehī</b>ti.

Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.

Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi.

Atha vā ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.

Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi.

<b>Pacchā te māhu kiñcanan</b>ti.

Pacchā vuccati anāgataṁ.

Anāgate saṅkhāre ārabbha yāni uppajjeyyuṁ rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, imāni kiñcanāni tuyhaṁ mā ahu mā akāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mā abhinibbattesi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti—

pacchā te māhu kiñcanaṁ.

<b>Majjhe ce no gahessasī</b>ti.

Majjhaṁ vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.

Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na uggahessasi na gaṇhissasi na parāmasissasi nābhinandissasi nābhicarissasi na ajjhosissasi, abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajahissasi vinodessasi byantiṁ karissasi anabhāvaṁ gamessasīti—

majjhe ce no gahessasi.

<b>Upasanto carissasī</b>ti.

Rāgassa santattā samitattā upasamitattā,

dosassa santattā samitattā upasamitattā …pe…

sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddho carissasi viharissasi iriyissasi vattissasi pālissasi yapissasi yāpissasīti—

upasanto carissasi.

Tenāha bhagavā—

“Yaṁ pubbe taṁ visosehi,

pacchā te māhu kiñcanaṁ;

Majjhe ce no gahessasi,

upasanto carissasī”ti.

<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ,</b>

<b>yassa natthi mamāyitaṁ;</b>

<b>Asatā ca na socati,</b>

<b>sa ve loke na jīyati.</b>

<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitan</b>ti.

<b>Sabbaso</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—

sabbasoti.

<b>Nāman</b>ti cattāro arūpino khandhā.

<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.

<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Mamāyitan</b>ti dve mamattā—

taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…

idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhimamattaṁ.

<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitan</b>ti sabbaso nāmarūpasmiṁ mamattā yassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitaṁ.

<b>Asatā ca na socatī</b>ti.

Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.

“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati,

sotaṁ me …

ghānaṁ me …

jivhā me …

kāyo me …

rūpā me …

saddā me …

gandhā me …

rasā me …

phoṭṭhabbā me …

kulaṁ me …

gaṇo me …

āvāso me …

lābho me …pe…

“sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.

Evampi asatā ca na socati.

Atha vā asatāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.

Evampi asatā ca na socati.

Atha vā cakkhurogena phuṭṭho pareto …pe…

ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.

Evampi asatā ca na socati.

Atha vā asante asaṁvijjamāne anupalabbhamāne “ahu vata me, taṁ vata me natthi, siyā vata me, taṁ vatāhaṁ na labhāmī”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.

Evampi asatā ca na socati.

<b>Sa ve loke na jīyatī</b>ti.

Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ atthi, tassa jāni atthi.

Bhāsitampi hetaṁ—

“Jīno rathassaṁ maṇikuṇḍale ca,

Putte ca dāre ca tatheva jīno;

Sabbesu bhogesu asesakesu,

Kasmā na santappasi sokakāle.

Pubbeva maccaṁ vijahanti bhogā,

Macco dhane pubbataraṁ jahāsi;

Asassatā bhogino kāmakāmī,

Tasmā na socāmahaṁ sokakāle.

Udeti āpūrati veti cando,

Atthaṁ tapetvāna paleti sūriyo;

Viditā mayā sattuka lokadhammā,

Tasmā na socāmahaṁ sokakāle”ti.

Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi, tassa jāni natthi.

Bhāsitampi hetaṁ—

“‘nandasi, samaṇā’ti.

‘Kiṁ laddhā, āvuso’ti?

‘Tena hi, samaṇa, socasī’ti.

‘Kiṁ jīyittha, āvuso’ti?

‘Tena hi, samaṇa, neva nandasi na ca socasī’ti.

‘Evamāvuso’ti.

‘Cirassaṁ vata passāma,