巴利《小部》· 大义释

<b>Yassa nissayatā natthī</b>ti.

<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Nissayā</b>ti dve nissayā—

taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe…

ayaṁ taṇhānissayo …pe…

ayaṁ diṭṭhinissayo.

Tassa taṇhānissayo pahīno, diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho;

taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā nissayatā yassa natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

yassa nissayatā natthi.

<b>Ñatvā dhammaṁ anissito</b>ti.

<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …

“sabbe dhammā anattā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

<b>Anissito</b>ti dve nissayā—

taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe…

ayaṁ taṇhānissayo …pe…

ayaṁ diṭṭhinissayo.

Taṇhānissayaṁ pahāya diṭṭhinissayaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ anissito, sotaṁ anissito, ghānaṁ anissito, jivhaṁ anissito, kāyaṁ anissito, manaṁ anissito, rūpe …

sadde …

gandhe …

rase …

phoṭṭhabbe …

kulaṁ …

gaṇaṁ …

āvāsaṁ …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

ñatvā dhammaṁ anissito.

<b>Bhavāya vibhavāya vā, taṇhā yassa na vijjatī</b>ti.

<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā.

<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Bhavāyā</b>ti bhavadiṭṭhiyā, <b>vibhavāyā</b>ti vibhavadiṭṭhiyā;

<b>bhavāyā</b>ti sassatadiṭṭhiyā, <b>vibhavāyā</b>ti ucchedadiṭṭhiyā;

<b>bhavāyā</b>ti punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā.

Taṇhā yassa natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

bhavāya vibhavāya vā taṇhā yassa na vijjati.

Tenāha bhagavā—

“Yassa nissayatā natthi,

ñatvā dhammaṁ anissito;

Bhavāya vibhavāya vā,

taṇhā yassa na vijjatī”ti.

<b>Taṁ brūmi upasantoti,</b>

<b>kāmesu anapekkhinaṁ;</b>

<b>Ganthā tassa na vijjanti,</b>

<b>atarī so visattikaṁ.</b>

<b>Taṁ brūmi upasanto</b>ti.

Upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti.

Taṁ brūmi taṁ kathemi taṁ bhaṇāmi taṁ dīpayāmi taṁ voharāmīti—

taṁ brūmi upasantoti.

<b>Kāmesu anapekkhinan</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

Vatthukāme parijānitvā, kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā kāmesu anapekkhino vītakāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo, kāmesu vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—

kāmesu anapekkhinaṁ.

<b>Ganthā tassa na vijjantī</b>ti.

<b>Ganthā</b>ti cattāro ganthā—

abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā parāmāso sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Ganthā tassa na vijjantī</b>ti.

Ganthā tassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

ganthā tassa na vijjanti.

<b>Atarī so visattikan</b>ti.

<b>Visattikā</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

<b>Visattikā</b>ti kenaṭṭhena visattikā?

Visatāti visattikā,

visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā,

visamāti visattikā,

visakkatīti visattikā,

visaṁharatīti visattikā,

visaṁvādikāti visattikā,

visamūlāti visattikā,

visaphalāti visattikā,

visaparibhogāti visattikā,

visālā vā pana sā taṇhā rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kule … gaṇe … āvāse …pe… diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.

<b>Atarī so visattikan</b>ti.

So imaṁ visattikaṁ taṇhaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattīti—

atarī so visattikaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Taṁ brūmi upasantoti,

kāmesu anapekkhinaṁ;

Ganthā tassa na vijjanti,

atarī so visattikan”ti.

<b>Na tassa puttā pasavo,</b>

<b>khettaṁ vatthuñca vijjati;</b>

<b>Attā vāpi nirattā vā,</b>

<b>na tasmiṁ upalabbhati.</b>

<b>Na tassa puttā pasavo, khettaṁ vatthuñca vijjatī</b>ti.

<b>Nā</b>ti paṭikkhepo.

<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Puttā</b>ti cattāro puttā—

attajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto.

<b>Pasavo</b>ti.

Ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigāvāssavaḷavā.

<b>Khettan</b>ti sālikkhettaṁ vīhikkhettaṁ muggakkhettaṁ māsakkhettaṁ yavakkhettaṁ godhumakkhettaṁ tilakkhettaṁ.

<b>Vatthun</b>ti gharavatthuṁ koṭṭhavatthuṁ purevatthuṁ pacchāvatthuṁ ārāmavatthuṁ vihāravatthuṁ.

<b>Na tassa puttā pasavo, khettaṁ vatthuñca vijjatī</b>ti.

Tassa puttapariggaho vā pasupariggaho vā khettapariggaho vā vatthupariggaho vā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

na tassa puttā pasavo, khettaṁ vatthuñca vijjati.

<b>Attā vāpi nirattā vā, na tasmiṁ upalabbhatī</b>ti.

<b>Attā</b>ti attadiṭṭhi, <b>nirattā</b>ti ucchedadiṭṭhi;

<b>attā</b>ti gahitaṁ natthi, <b>nirattā</b>ti muñcitabbaṁ natthi.

Yassa natthi gahitaṁ tassa natthi muñcitabbaṁ.

Yassa natthi muñcitabbaṁ tassa natthi gahitaṁ.

Gāhamuñcanasamatikkanto arahā vuddhiparihānivītivatto.

So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—

attā vāpi nirattā vā, na tasmiṁ upalabbhati.

Tenāha bhagavā—

“Na tassa puttā pasavo,

khettaṁ vatthuñca vijjati;

Attā vāpi nirattā vā,

na tasmiṁ upalabbhatī”ti.

<b>Yena naṁ vajjuṁ puthujjanā,</b>

<b>Atho samaṇabrāhmaṇā;</b>

<b>Taṁ tassa apurakkhataṁ,</b>

<b>Tasmā vādesu nejati.</b>