巴利《小部》· 大义释

Mahāniddesa

Aṭṭhakavagga

8. Pasūrasuttaniddesa

Atha pasūrasuttaniddesaṁ vakkhati—

<b>Idheva suddhiṁ iti vādayanti,</b>

<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhu;</b>

<b>Yaṁ nissitā tattha subhaṁ vadānā,</b>

<b>Paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.</b>

<b>Idheva suddhiṁ iti vādayantī</b>ti.

Idheva suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Asassato loko …

antavā loko …

anantavā loko …

taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ …

aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ …

hoti tathāgato paraṁ maraṇā …

na hoti tathāgato paraṁ maraṇā …

hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā …

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

idheva suddhiṁ iti vādayanti.

<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhū</b>ti.

Attano satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti.

“So satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā”ti—

evamāhaṁsu evaṁ vadanti evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

nāññesu dhammesu visuddhimāhu.

<b>Yaṁ nissitā tattha subhaṁ vadānā</b>ti.

<b>Yaṁ nissitā</b>ti yaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissitā sannissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā.

<b>Subhaṁ vadānā</b>ti subhavādā sobhanavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—

yaṁ nissitā tattha subhaṁ vadānā.

<b>Paccekasaccesu puthū niviṭṭhā</b>ti.

Puthū samaṇabrāhmaṇā puthū paccekasaccesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—

paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.

Tenāha bhagavā—

“Idheva suddhiṁ iti vādayanti,

Nāññesu dhammesu visuddhimāhu;

Yaṁ nissitā tattha subhaṁ vadānā,

Paccekasaccesu puthū niviṭṭhā”ti.

<b>Te vādakāmā parisaṁ vigayha,</b>

<b>Bālaṁ dahantī mithu aññamaññaṁ;</b>

<b>Vadanti te aññasitā kathojjaṁ,</b>

<b>Pasaṁsakāmā kusalāvadānā.</b>

<b>Te vādakāmā parisaṁ vigayhā</b>ti.

<b>Te vādakāmā</b>ti te vādakāmā vādatthikā vādādhippāyā vādapurekkhārā vādapariyesanaṁ carantā.

<b>Parisaṁ vigayhā</b>ti khattiyaparisaṁ brāhmaṇaparisaṁ gahapatiparisaṁ samaṇaparisaṁ vigayha ogayha ajjhogāhetvā pavisitvāti—

te vādakāmā parisaṁ vigayha.

<b>Bālaṁ dahantī mithu aññamaññan</b>ti.

<b>Mithū</b>ti dve janā dve kalahakārakā dve bhaṇḍanakārakā dve bhassakārakā dve vivādakārakā dve adhikaraṇakārakā dve vādino dve sallāpakā;

te aññamaññaṁ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti—

bālaṁ dahantī mithu aññamaññaṁ.

<b>Vadanti te aññasitā kathojjan</b>ti.

Aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissitā sannissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

<b>Kathojjaṁ</b> vuccati kalaho bhaṇḍanaṁ viggaho vivādo medhagaṁ.

Atha vā <b>kathojjan</b>ti anojavantī sā kathā kathojjaṁ vadanti, kalahaṁ vadanti, bhaṇḍanaṁ vadanti, viggahaṁ vadanti, vivādaṁ vadanti, medhagaṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

vadanti te aññasitā kathojjaṁ.

<b>Pasaṁsakāmā kusalāvadānā</b>ti.

<b>Pasaṁsakāmā</b>ti pasaṁsakāmā pasaṁsatthikā pasaṁsādhippāyā pasaṁsapurekkhārā pasaṁsapariyesanaṁ carantā.

<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—

pasaṁsakāmā kusalāvadānā.

Tenāha bhagavā—

“Te vādakāmā parisaṁ vigayha,

Bālaṁ dahantī mithu aññamaññaṁ;

Vadanti te aññasitā kathojjaṁ,

Pasaṁsakāmā kusalāvadānā”ti.

<b>Yutto kathāyaṁ parisāya majjhe,</b>

<b>Pasaṁsamicchaṁ vinighāti hoti;</b>

<b>Apāhatasmiṁ pana maṅku hoti,</b>

<b>Nindāya so kuppati randhamesī.</b>

<b>Yutto kathāyaṁ parisāya majjhe</b>ti.

Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano kathāyaṁ yutto payutto āyutto samāyutto sampayutto kathetunti—

yutto kathāyaṁ parisāya majjhe.

<b>Pasaṁsamicchaṁ vinighāti hotī</b>ti.

<b>Pasaṁsamicchan</b>ti pasaṁsaṁ thomanaṁ kittiṁ vaṇṇahāriyaṁ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappanto.

<b>Vinighāti hotī</b>ti pubbeva sallāpā kathaṅkathī vinighātī hoti.

“Jayo nu kho me bhavissati, parājayo nu kho me bhavissati, kathaṁ niggahaṁ karissāmi, kathaṁ paṭikammaṁ karissāmi, kathaṁ visesaṁ karissāmi, kathaṁ paṭivisesaṁ karissāmi, kathaṁ āveṭhiyaṁ karissāmi, kathaṁ nibbeṭhiyaṁ karissāmi, kathaṁ chedaṁ karissāmi, kathaṁ maṇḍalaṁ karissāmī”ti, evaṁ pubbeva sallāpā kathaṅkathī vinighāti hotīti—

pasaṁsamicchaṁ vinighāti hoti.

<b>Apāhatasmiṁ pana maṅku hotī</b>ti.

Ye te pañhavīmaṁsakā parisā pārisajjā pāsārikā, te apaharanti.

“Atthāpagataṁ bhaṇitan”ti atthato apaharanti,

“byañjanāpagataṁ bhaṇitan”ti byañjanato apaharanti,

“atthabyañjanāpagataṁ bhaṇitan”ti atthabyañjanato apaharanti,

“attho te dunnīto, byañjanaṁ te duropitaṁ, atthabyañjanaṁ te dunnītaṁ duropitaṁ, niggaho te akato, paṭikammaṁ te dukkaṭaṁ, viseso te akato, paṭiviseso te dukkaṭo, āveṭhiyā te akatā, nibbeṭhiyā te dukkaṭā, chedo te akato, maṇḍalaṁ te dukkaṭaṁ visamakathaṁ dukkathitaṁ dubbhaṇitaṁ dullapitaṁ duruttaṁ dubbhāsitan”ti apaharanti.

<b>Apāhatasmiṁ pana maṅku hotī</b>ti.

Apāhatasmiṁ maṅku hoti pīḷito ghaṭṭito byādhito domanassito hotīti—

apāhatasmiṁ pana maṅku hoti.

<b>Nindāya so kuppati randhamesī</b>ti.

Nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarotīti—

nindāya so kuppati.

<b>Randhamesī</b>ti virandhamesī aparaddhamesī khalitamesī gaḷitamesī vivaramesīti—

nindāya so kuppati randhamesī.

Tenāha bhagavā—

“Yutto kathāyaṁ parisāya majjhe,

Pasaṁsamicchaṁ vinighāti hoti;

Apāhatasmiṁ pana maṅku hoti,

Nindāya so kuppati randhamesī”ti.

<b>Yamassa vādaṁ parihīnamāhu,</b>

<b>Apāhataṁ pañhavimaṁsakāse;</b>

<b>Paridevati socati hīnavādo,</b>

<b>Upaccagā manti anutthunāti.</b>

<b>Yamassa vādaṁ parihīnamāhū</b>ti yaṁ tassa vādaṁ hīnaṁ nihīnaṁ parihīnaṁ parihāpitaṁ na paripūritaṁ, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

yamassa vādaṁ parihīnamāhu.

<b>Apāhataṁ pañhavimaṁsakāse</b>ti.

Ye te pañhavīmaṁsakā parisā pārisajjā pāsārikā, te apaharanti.

“Atthāpagataṁ bhaṇitan”ti atthato apaharanti,

“byañjanāpagataṁ bhaṇitan”ti byañjanato apaharanti,

“atthabyañjanāpagataṁ bhaṇitan”ti atthabyañjanato apaharanti,

“attho te dunnīto, byañjanaṁ te duropitaṁ, atthabyañjanaṁ te dunnītaṁ duropitaṁ, niggaho te akato, paṭikammaṁ te dukkaṭaṁ, viseso te akato, paṭiviseso te dukkaṭo, āveṭhiyā te akatā, nibbeṭhiyā te dukkaṭā, chedo te akato, maṇḍalaṁ te dukkaṭaṁ visamakathaṁ dukkathitaṁ dubbhaṇitaṁ dullapitaṁ duruttaṁ dubbhāsitan”ti, apaharantīti—

apāhataṁ pañhavimaṁsakāse.

<b>Paridevati socati hīnavādo</b>ti.

<b>Paridevatī</b>ti “aññaṁ mayā āvajjitaṁ aññaṁ cintitaṁ aññaṁ upadhāritaṁ, aññaṁ upalakkhitaṁ so mahāpakkho mahāpariso mahāparivāro;

parisā cāyaṁ vaggā, na samaggā;

samaggāya parisāya hetu kathāsallāpo puna bhañjissāmī”ti, yā evarūpā vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti—

paridevati.

<b>Socatī</b>ti “tassa jayo”ti socati,

“mayhaṁ parājayo”ti socati,

“tassa lābho”ti socati,