巴利《小部》· 大义释

ime dhammā sacchikātabbāti samecca abhisamecca dhammaṁ.

Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ.

Pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ.

Catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṁ.

Yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhammanti samecca abhisamecca dhammanti—

vidvā ca vedehi samecca dhammaṁ.

<b>Na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño</b>ti na satthārato satthāraṁ gacchati, na dhammakkhānato dhammakkhānaṁ gacchati, na gaṇato gaṇaṁ gacchati, na diṭṭhiyā diṭṭhiṁ gacchati, na paṭipadāya paṭipadaṁ gacchati, na maggato maggaṁ gacchati.

<b>Bhūripañño</b>ti bhūripañño mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño.

<b>Bhūri</b> vuccati pathavī.

Tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti—

na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño.

Tenāha bhagavā—

“Sayaṁ samādāya vatāni jantu,

Uccāvacaṁ gacchati saññasatto;

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṁ,

Na uccāvacaṁ gacchati bhūripañño”ti.

<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto,</b>

<b>Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;</b>

<b>Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ,</b>

<b>Kenīdha lokasmi vikappayeyya.</b>

<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā</b>ti.

<b>Senā</b> vuccati mārasenā.

Kāyaduccaritaṁ mārasenā, vacīduccaritaṁ mārasenā, manoduccaritaṁ mārasenā, rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Kāmā te paṭhamā senā,

dutiyā arati vuccati;

Tatiyā khuppipāsā te,

catutthī taṇhā vuccati.

Pañcamī thinamiddhaṁ te,

chaṭṭhā bhīrū pavuccati;

Sattamī vicikicchā te,

makkho thambho te aṭṭhamo.

Lābho siloko sakkāro,

micchāladdho ca yo yaso;

Yo cattānaṁ samukkaṁse,

pare ca avajānati.

Esā namuci te senā,

kaṇhassābhippahārinī;

Na naṁ asūro jināti,

jetvāva labhate sukhan”ti.

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, so vuccati visenibhūto.

So diṭṭhe visenibhūto, sute visenibhūto, mute visenibhūto, viññāte visenibhūtoti—

sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā.

<b>Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantan</b>ti.

Tameva suddhadassiṁ visuddhadassiṁ parisuddhadassiṁ vodātadassiṁ pariyodātadassiṁ.

Atha vā, suddhadassanaṁ visuddhadassanaṁ parisuddhadassanaṁ vodātadassanaṁ pariyodātadassanaṁ.

<b>Vivaṭan</b>ti taṇhāchadanaṁ diṭṭhichadanaṁ kilesachadanaṁ duccaritachadanaṁ avijjāchadanaṁ.

Tāni chadanāni vivaṭāni honti viddhaṁsitāni ugghāṭitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

<b>Carantan</b>ti carantaṁ vicarantaṁ viharantaṁ iriyantaṁ vattentaṁ pālentaṁ yapentaṁ yāpentanti—

tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ.

<b>Kenīdha lokasmi vikappayeyyā</b>ti.

<b>Kappā</b>ti dve kappā—

taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe…

ayaṁ taṇhākappo …pe…

ayaṁ diṭṭhikappo.

Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho.

Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya, kena dosena kappeyya, kena mohena kappeyya, kena mānena kappeyya, kāya diṭṭhiyā kappeyya, kena uddhaccena kappeyya, kāya vicikicchāya kappeyya, kehi anusayehi kappeyya—

rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā.

Te abhisaṅkhārā pahīnā.

Abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena kappeyya—

nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā.

So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṁ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṁ āpajjeyya.

<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—

kenīdha lokasmiṁ vikappayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Sa sabbadhammesu visenibhūto,

Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;

Tameva dassiṁ vivaṭaṁ carantaṁ,

Kenīdha lokasmi vikappayeyyā”ti.

<b>Na kappayanti na purekkharonti,</b>

<b>Accantasuddhīti na te vadanti;</b>

<b>Ādānaganthaṁ gathitaṁ visajja,</b>

<b>Āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke.</b>

<b>Na kappayanti na purekkharontī</b>ti.

<b>Kappā</b>ti dve kappā—

taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe…

ayaṁ taṇhākappo …pe…

ayaṁ diṭṭhikappo.

Tesaṁ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho.

Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā na kappenti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti—

na kappayanti.

<b>Na purekkharontī</b>ti.

<b>Purekkhārā</b>ti dve purekkhārā—

taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca …pe…

ayaṁ taṇhāpurekkhāro …pe…

ayaṁ diṭṭhipurekkhāro.

Tesaṁ taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho.

Taṇhāpurekkhārassa pahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṁ vā na diṭṭhiṁ vā purato katvā caranti, na taṇhādhajā na taṇhāketū na taṇhādhipateyyā, na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketū na diṭṭhādhipateyyā, na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāritā carantīti—

na kappayanti na purekkharonti.

<b>Accantasuddhīti na te vadantī</b>ti accantasuddhiṁ saṁsārasuddhiṁ akiriyadiṭṭhiṁ sassatavādaṁ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti—

accantasuddhīti na te vadanti.

<b>Ādānaganthaṁ gathitaṁ visajjā</b>ti.

<b>Ganthā</b>ti cattāro ganthā—

abhijjhākāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhākāyagantho;

paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho;

attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlavataṁ vā parāmasantīti sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.

Kiṅkāraṇā vuccati ādānagantho?

Tehi ganthehi rūpaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti;

vedanaṁ …

saññaṁ …

saṅkhāre …

viññāṇaṁ …

gatiṁ …

upapattiṁ …

paṭisandhiṁ …

bhavaṁ …

saṁsāravaṭṭaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti.

Taṅkāraṇā vuccati ādānagantho.

<b>Visajjā</b>ti ganthe vosajjitvā vā—

visajja.

Atha vā ganthe gadhite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā—

visajja.

Yathā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ visajjaṁ karonti vikopenti;

evamevaṁ ganthe vosajjitvā—

visajja.

Atha vā ganthe gathite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā visajjāti—

ādānaganthaṁ gathitaṁ visajja.

<b>Āsaṁ na kubbanti kuhiñci loke</b>ti.

<b>Āsā</b> vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.