巴利《小部》· 大义释

bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ āruppasamāpattīnanti bhagavā,

bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhiññāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā,

bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā,

bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā,

bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā;

bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ, na pitarā kataṁ, na bhātarā kataṁ, na bhaginiyā kataṁ, na mittāmaccehi kataṁ, na ñātisālohitehi kataṁ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ, na devatāhi kataṁ;

vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—

sāriputtāti bhagavā.

<b>Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve</b>ti.

Āsanaṁ vuccati yattha nisīdati—

mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro.

Sayanaṁ vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhā.

Taṁ sayanāsanaṁ asappāyarūpadassanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyasaddassavanena …pe…

asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ.

Taṁ sayanāsanaṁ sevato nisevato saṁsevato paṭisevatoti—

rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve.

<b>Sambodhikāmassa yathānudhamman</b>ti.

Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ …pe…

dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.

Taṁ sambodhiṁ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭibujjhitukāmassa sambujjhitukāmassa adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti—

sambodhikāmassa.

<b>Yathānudhamman</b>ti katame bodhiyā anudhammā?

Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ—

ime vuccanti bodhiyā anudhammā.

Atha vā catunnaṁ maggānaṁ pubbabhāge vipassanā—

ime vuccanti bodhiyā anudhammāti—

sambodhikāmassa yathānudhammaṁ.

<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan</b>ti.

<b>Tan</b>ti bodhiyā anudhammaṁ.

<b>Pavakkhāmī</b>ti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmi.

<b>Yathā pajānan</b>ti yathā pajānaṁ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—

taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu,

(sāriputtāti bhagavā)

Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve;

Sambodhikāmassa yathānudhammaṁ,

Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan”ti.

<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye,</b>

<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī;</b>

<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ,</b>

<b>Manussaphassānaṁ catuppadānaṁ.</b>

<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye</b>ti.

<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.

Dhīro pañcannaṁ bhayānaṁ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—

pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye.

<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī</b>ti.

<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu.

<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,

vedanāsu …pe…

citte …

dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato—

so vuccati sato.

<b>Sapariyantacārī</b>ti cattāro pariyantā—

sīlasaṁvarapariyanto, indriyasaṁvarapariyanto, bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto.

Katamo sīlasaṁvarapariyanto?

Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Antopūtibhāvaṁ paccavekkhamāno anto sīlasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—

ayaṁ sīlasaṁvarapariyanto.

Katamo indriyasaṁvarapariyanto?

Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ …pe…

cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.

Sotena saddaṁ sutvā … ghānena gandhaṁ ghāyitvā … jivhāya rasaṁ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ susaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.

Ādittapariyāyaṁ paccavekkhamāno anto indriyasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—

ayaṁ indriyasaṁvarapariyanto.

Katamo bhojane mattaññutāpariyanto?

Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.

Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti.

Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṁsūpamaṁ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—

ayaṁ bhojane mattaññutāpariyanto.

Katamo jāgariyānuyogapariyanto?

Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti.

Bhaddekarattavihāraṁ paccavekkhamāno anto jāgariyānuyogapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—

ayaṁ jāgariyānuyogapariyantoti—

bhikkhu sato sapariyantacārī.

<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānan</b>ti.

<b>Ḍaṁsā</b> vuccanti piṅgalamakkhikāyo.

<b>Adhipātakā</b> vuccanti sabbāpi makkhikāyo.

Kiṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo?

Tā uppatitvā uppatitvā khādanti;

taṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo.

<b>Sarīsapā</b> vuccanti ahīti—

ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ.

<b>Manussaphassānaṁ catuppadānan</b>ti.

Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā.

Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.

Yo koci manussato upaghāto—

manussaphasso.

<b>Catuppadānan</b>ti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī.

Te bhikkhuṁ maddeyyuṁ khādeyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.

Catuppadato upaghāto yaṁ kiñci catuppadabhayanti—

manussaphassānaṁ catuppadānaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye,

Bhikkhu sato sapariyantacārī;

Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ,

Manussaphassānaṁ catuppadānan”ti.

<b>Paradhammikānampi na santaseyya,</b>

<b>Disvāpi tesaṁ bahubheravāni;</b>

<b>Athāparāni abhisambhaveyya,</b>

<b>Parissayāni kusalānuesī.</b>

<b>Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṁ bahubheravānī</b>ti.

Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā.

Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.

Tesaṁ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—

paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṁ bahubheravāni.

<b>Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī</b>ti.

Athāparānipi atthi abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni madditabbāni.

<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—

pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe…

evampi tatrāsayāti—

parissayā.

<b>Kusalānuesī</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ …pe…

ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti—

athāparāni abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī.

Tenāha bhagavā—

“Paradhammikānampi na santaseyya,