巴利《小部》· 大义释

na nesajjiko samāno …

na yathāsanthatiko samāno yathāsanthatikena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,

na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,

na dutiyassa jhānassa …

na tatiyassa jhānassa …

na catutthassa jhānassa lābhī samāno …

na ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhī samāno …

na viññāṇañcāyatanasamāpattiyā …

na ākiñcaññāyatanasamāpattiyā …

na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena—

idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.

<b>Na sikkheyyā</b>ti pāgabbhiyaṁ na sikkheyya na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyya,

pāgabbhiyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pāgabbhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

pāgabbhiyaṁ na sikkheyya.

<b>Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā</b>ti.

Katamā viggāhikā kathā?

Idhekacco evarūpiṁ kathaṁ kattā hoti—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe…

nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“viggāhikāya kho, moggallāna, kathāya sati kathābāhullaṁ pāṭikaṅkhaṁ, kathābāhulle sati uddhaccaṁ, uddhatassa asaṁvaro, asaṁvutassa ārā cittaṁ samādhimhā”ti.

<b>Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā</b>ti.

Viggāhikaṁ kathaṁ na katheyya na bhaṇeyya na dīpeyya na vohareyya, viggāhikaṁ kathaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, viggāhikakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Na ca katthiko siyā bhikkhu,

Na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyya;

Pāgabbhiyaṁ na sikkheyya,

Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā”ti.

<b>Mosavajje na niyyetha,</b>

<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā;</b>

<b>Atha jīvitena paññāya,</b>

<b>Sīlabbatena nāññamatimaññe.</b>

<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.

Mosavajjaṁ vuccati musāvādo.

Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā …pe…

āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti—

idaṁ vuccati mosavajjaṁ.

Api ca tīhākārehi musāvādo hoti—

pubbevassa hoti “musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti “musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti “musā mayā bhaṇitan”ti, imehi tīhākārehi musāvādo hoti.

Api ca catūhākārehi …

pañcahākārehi …

chahākārehi …

sattahākārehi …

aṭṭhahākārehi …

musāvādo hoti—

pubbevassa hoti “musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti “musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti “musā mayā bhaṇitan”ti vinidhāya diṭṭhiṁ vinidhāya khantiṁ vinidhāya ruciṁ vinidhāya saññaṁ vinidhāya bhāvaṁ—

imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.

<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.

Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṁhareyya, mosavajjaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

mosavajje na niyyetha.

<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā</b>ti.

Katamaṁ sāṭheyyaṁ?

Idhekacco saṭho hoti parisaṭho, yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati sāṭheyyaṁ.

<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā</b>ti.

Sampajāno hutvā sāṭheyyaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, sāṭheyyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, sāṭheyyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

sampajāno saṭhāni na kayirā.

<b>Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe</b>ti.

<b>Athā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—

athāti.

Idhekacco lūkhajīvitaṁ jīvanto paraṁ paṇītajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati—

“kiṁ panāyaṁ bahulājīvo sabbaṁ sambhakkheti, seyyathidaṁ—

mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva pañcamaṁ asanivicakkadantakūṭasamaṇappadhānenā”ti.

So tāya lūkhajīvitāya paraṁ paṇītajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati.

Idhekacco paṇītajīvitaṁ jīvanto paraṁ lūkhajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati—

“kiṁ panāyaṁ appapuñño appesakkho na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan”ti.

So tāya paṇītajīvitāya paraṁ lūkhajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati.

Idhekacco paññāsampanno hoti.

So puṭṭho pañhaṁ visajjeti.

Tassa evaṁ hoti—

“ahamasmi paññāsampanno, ime panaññe na paññāsampannā”ti.

So tāya paññāsampadāya paraṁ atimaññati.

Idhekacco sīlasampanno hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Tassa evaṁ hoti—

“ahamasmi sīlasampanno, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā”ti.

So tāya sīlasampadāya paraṁ atimaññati.

Idhekacco vatasampanno hoti āraññiko vā piṇḍapātiko vā paṁsukūliko vā tecīvariko vā sapadānacāriko vā khalupacchābhattiko vā nesajjiko vā yathāsanthatiko vā.

Tassa evaṁ hoti—

“ahamasmi vatasampanno, ime panaññe na vatasampannā”ti.

So tāya vatasampadāya paraṁ atimaññati.

<b>Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe</b>ti.

Lūkhajīvitāya vā paṇītajīvitāya vā paññāsampadāya vā sīlasampadāya vā vatasampadāya vā paraṁ nātimaññeyya, nāvajāneyya, na tena mānaṁ janeyya, na tena thaddho assa, patthaddho paggahitasiroti—

atha jīvitena paññāya sīlabbatena nāññamatimaññe.

Tenāha bhagavā—

“Mosavajje na niyyetha,

Sampajāno saṭhāni na kayirā;

Atha jīvitena paññāya,

Sīlabbatena nāññamatimaññe”ti.

<b>Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ,</b>

<b>Samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ;</b>

<b>Pharusena ne na paṭivajjā,</b>

<b>Na hi santo paṭiseniṁ karonti.</b>

<b>Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ, samaṇānaṁ puthujanānan</b>ti.

<b>Rusito</b>ti dūsito khuṁsito ghaṭṭito vambhito garahito upavadito.

<b>Samaṇānan</b>ti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā.

<b>Puthujanānan</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca, te bahukāhi vācāhi aniṭṭhāhi akantāhi amanāpāhi akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ kareyyuṁ tesaṁ bahuṁ vācaṁ aniṭṭhaṁ akantaṁ amanāpaṁ sutvā suṇitvā uggahitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti—

sutvā rusito bahuṁ vācaṁ, samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ.

<b>Pharusena ne na paṭivajjā</b>ti.

<b>Pharusenā</b>ti pharusena kakkhaḷena na paṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṁ na paccakkoseyya, rosantaṁ nappaṭiroseyya, bhaṇḍanaṁ nappaṭibhaṇḍeyya na kalahaṁ kareyya na bhaṇḍanaṁ kareyya na viggahaṁ kareyya na vivādaṁ kareyya na medhagaṁ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

pharusena ne na paṭivajjā.

<b>Na hi santo paṭiseniṁ karontī</b>ti.

<b>Santo</b>ti rāgassa santattā santo, dosassa … mohassa … kodhassa … upanāhassa …pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—

santo.

<b>Na hi santo paṭiseniṁ karontī</b>ti.

Santo paṭiseniṁ paṭimallaṁ paṭikaṇṭakaṁ paṭipakkhaṁ na karonti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti—

na hi santo paṭiseniṁ karonti.

Tenāha bhagavā—

“Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ,

Samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ;

Pharusena ne na paṭivajjā,

Na hi santo paṭiseniṁ karontī”ti.

<b>Etañca dhammamaññāya,</b>

<b>Vicinaṁ bhikkhu sadā sato sikkhe;</b>

<b>Santīti nibbutiṁ ñatvā,</b>

<b>Sāsane gotamassa nappamajjeyya.</b>

<b>Etañca dhammamaññāyā</b>ti.

<b>Etan</b>ti ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaṭaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitaṁ dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti.

Evampi etañca dhammamaññāya.

Atha vā samañca visamañca pathañca vipathañca sāvajjañca anavajjañca hīnañca paṇītañca kaṇhañca sukkañca viññūgarahitañca viññūpasatthañca dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti.