巴利《小部》· 大义释

<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.</b>

<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti.

<b>Antā</b>ti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṁ eko anto rūpaṁ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto.

<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.

<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti ubhosu antesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

ubhosu antesu vineyya chandaṁ.

<b>Phassaṁ pariññāya anānugiddho</b>ti.

<b>Phasso</b>ti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso, paṭighasamphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ—

ayaṁ vuccati phasso.

<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti phassaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā—

ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.

Katamā ñātapariññā?

Phassaṁ jānāti—

ayaṁ cakkhusamphasso, ayaṁ sotasamphasso, ayaṁ ghānasamphasso, ayaṁ jivhāsamphasso, ayaṁ kāyasamphasso, ayaṁ manosamphasso, ayaṁ adhivacanasamphasso, ayaṁ paṭighasamphasso, ayaṁ sukhavedanīyo phasso, ayaṁ dukkhavedanīyo phasso, ayaṁ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṁ kusalo phasso, ayaṁ akusalo phasso, ayaṁ abyākato phasso, ayaṁ kāmāvacaro phasso, ayaṁ rūpāvacaro phasso, ayaṁ arūpāvacaro phasso, ayaṁ suññato phasso, ayaṁ animitto phasso, ayaṁ appaṇihito phasso, ayaṁ lokiyo phasso, ayaṁ lokuttaro phasso, ayaṁ atīto phasso, ayaṁ anāgato phasso, ayaṁ paccuppanno phassoti jānāti passati—

ayaṁ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā?

Evaṁ ñātaṁ katvā phassaṁ tīreti.

Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātijarābyādhimaraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—

ayaṁ tīraṇapariññā.

Katamā pahānapariññā?

Evaṁ tīrayitvā phasse chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṁ pajahatha.

Evaṁ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṁ kato āyatiṁ anuppādadhammo”ti—

ayaṁ pahānapariññā.

<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti.

Phassaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā.

<b>Anānugiddho</b>ti.

<b>Gedho</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho.

So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho

kule … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṁsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā …

rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … nevasaññānāsaññābhave …

ekavokārabhave … catuvokārabhave … pañcavokārabhave …

atīte … anāgate … paccuppanne …

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—

phassaṁ pariññāya anānugiddho.

<b>Yadattagarahī tadakubbamāno</b>ti.

<b>Yadi</b>ti yaṁ.

<b>Attagarahī</b>ti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—

katattā ca akatattā ca.

Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati?

Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritanti—

attānaṁ garahati.

Kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritanti—

attānaṁ garahati.

Kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritanti—

attānaṁ garahati.

Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti—

attānaṁ garahati.

Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti—

attānaṁ garahati.

Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti—

attānaṁ garahati.

Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti—

attānaṁ garahati.

Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati.

Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti—

attānaṁ garahati.

Indriyesumhi aguttadvāroti—

attānaṁ garahati.

Bhojanemhi amattaññūti—

attānaṁ garahati.

Jāgariyaṁ ananuyuttoti—

attānaṁ garahati.

Satisampajaññena asamannāgatoti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitā me cattāro iddhipādāti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitāni me pañcindriyānīti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitāni me pañca balānīti—

attānaṁ garahati.

Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti—

attānaṁ garahati.

Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti—

attānaṁ garahati.

Dukkhaṁ me apariññātanti—

attānaṁ garahati.

Samudayo me appahīnoti—

attānaṁ garahati.

Maggo me abhāvitoti—

attānaṁ garahati.

Nirodho me asacchikatoti—

attānaṁ garahati.

Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati.

Evaṁ attagarahitaṁ kammaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—

yadattagarahī tadakubbamāno.

<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro</b>ti.

<b>Lepo</b>ti dve lepā—

taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe…

ayaṁ taṇhālepo …pe…

ayaṁ diṭṭhilepo.

<b>Dhīro</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.

Dhīro taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati.

Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.

Tenāha bhagavā—

“Ubhosu antesu vineyya chandaṁ,

Phassaṁ pariññāya anānugiddho;

Yadattagarahī tadakubbamāno,

Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro”ti.

<b>Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ,</b>