巴利《小部》· 大义释

“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—

sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ.

<b>Tasmā hi bāloti paraṁ dahantī</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā paraṁ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti—

tasmā hi bāloti paraṁ dahanti.

Tenāha bhagavā—

“Na vāhametaṁ tathiyanti brūmi,

Yamāhu bālā mithu aññamaññaṁ;

Sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ,

Tasmā hi bāloti paraṁ dahantī”ti.

<b>Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke,</b>

<b>Tamāhu aññepi tucchaṁ musāti;</b>

<b>Evampi viggayha vivādayanti,</b>

<b>Kasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.</b>

<b>Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke</b>ti.

Yaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

yamāhu saccaṁ tathiyanti eke.

<b>Tamāhu aññepi tucchaṁ musātī</b>ti.

Tameva dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “tucchaṁ etaṁ, musā etaṁ, abhūtaṁ etaṁ, alikaṁ etaṁ, ayāthāvaṁ etan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

tamāhu aññepi tucchaṁ musāti.

<b>Evampi viggayha vivādayantī</b>ti.

Evaṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṁ karonti, bhaṇḍanaṁ karonti, viggahaṁ karonti, vivādaṁ karonti, medhagaṁ karonti—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe…

nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—

evampi viggayha vivādayanti.

<b>Kasmā na ekaṁ samaṇā vadantī</b>ti.

<b>Kasmā</b>ti kasmā kiṅkāraṇā kiṁhetu kiṁpaccayā kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavā na ekaṁ vadanti nānā vadanti vividhaṁ vadanti aññoññaṁ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

kasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.

Tenāha so nimmito—

“Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke,

Tamāhu aññepi tucchaṁ musāti;

Evampi viggayha vivādayanti,

Kasmā na ekaṁ samaṇā vadantī”ti.

<b>Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi,</b>

<b>Yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ;</b>

<b>Nānā te saccāni sayaṁ thunanti,</b>

<b>Tasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.</b>

<b>Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthī</b>ti.

Ekaṁ saccaṁ vuccati dukkhanirodho nibbānaṁ.

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

Atha vā ekaṁ saccaṁ vuccati—

maggasaccaṁ, niyyānasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—

sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhīti—

ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi.

<b>Yasmiṁ pajā no vivade pajānan</b>ti.

<b>Yasmin</b>ti yasmiṁ sacce.

<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ.

<b>Pajānan</b>ti yaṁ saccaṁ pajānantā ājānantā vijānantā paṭivijānantā paṭivijjhantā na kalahaṁ kareyyuṁ, na bhaṇḍanaṁ kareyyuṁ, na viggahaṁ kareyyuṁ, na vivādaṁ kareyyuṁ, na medhagaṁ kareyyuṁ, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyyuṁ, vinodeyyuṁ, byantiṁ kareyyuṁ, anabhāvaṁ gameyyunti—

yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ.

<b>Nānā te saccāni sayaṁ thunantī</b>ti.

Nānā te saccāni sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

nānā te saccāni sayaṁ thunanti.

<b>Tasmā na ekaṁ samaṇā vadantī</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā na ekaṁ vadanti nānā vadanti vividhaṁ vadanti aññoññaṁ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

tasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.

Tenāha bhagavā—

“Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi,

Yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ;

Nānā te saccāni sayaṁ thunanti,

Tasmā na ekaṁ samaṇā vadantī”ti.

<b>Kasmā nu saccāni vadanti nānā,</b>

<b>Pavādiyāse kusalāvadānā;</b>

<b>Saccāni sutāni bahūni nānā,</b>

<b>Udāhu te takkamanussaranti.</b>

<b>Kasmā nu saccāni vadanti nānā</b>ti.

<b>Kasmā</b>ti kasmā kiṅkāraṇā kiṁhetu kiṁpaccayā kiṁnidānā saccāni nānā vadanti, vividhāni vadanti, aññoññāni vadanti, puthūni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

kasmā nu saccāni vadanti nānā.

<b>Pavādiyāse kusalāvadānā</b>ti.

<b>Pavādiyāse</b>ti vippavadantītipi pavādiyāse.

Atha vā sakaṁ sakaṁ diṭṭhigataṁ pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—

pavādiyāse kusalāvadānā.

<b>Saccāni sutāni bahūni nānā</b>ti saccāni sutāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti—

saccāni sutāni bahūni nānā.

<b>Udāhu te takkamanussarantī</b>ti udāhu takkena saṅkappena yāyanti nīyanti vuyhanti saṁharīyantīti.

Evampi udāhu te takkamanussaranti.

Atha vā takkapariyāhataṁ vīmaṁsānucaritaṁ sayaṁ paṭibhānaṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti.

Evampi udāhu te takkamanussaranti.

Tenāha so nimmito—

“Kasmā nu saccāni vadanti nānā,

Pavādiyāse kusalāvadānā;

Saccāni sutāni bahūni nānā,

Udāhu te takkamanussarantī”ti.

<b>Na heva saccāni bahūni nānā,</b>

<b>Aññatra saññāya niccāni loke;</b>

<b>Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā,</b>

<b>Saccaṁ musāti dvayadhammamāhu.</b>

<b>Na heva saccāni bahūni nānā</b>ti na heva saccāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti—

na heva saccāni bahūni nānā.

<b>Aññatra saññāya niccāni loke</b>ti aññatra saññāya niccaggāhā ekaññeva saccaṁ loke kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyati—

dukkhanirodho nibbānaṁ.

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

Atha vā ekaṁ saccaṁ vuccati maggasaccaṁ, niyyānasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—

sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhīti—

aññatra saññāya niccāni loke.

<b>Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṁ musāti dvayadhammamāhū</b>ti.

Takkaṁ vitakkaṁ saṅkappaṁ takkayitvā vitakkayitvā saṅkappayitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti.

Diṭṭhigatāni janetvā sañjanetvā nibbattetvā abhinibbattetvā “mayhaṁ saccaṁ tuyhaṁ musā”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṁ musāti dvayadhammamāhu.

Tenāha bhagavā—

“Na heva saccāni bahūni nānā,

Aññatra saññāya niccāni loke;

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā,

Saccaṁ musāti dvayadhammamāhū”ti.

<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,</b>

<b>Ete ca nissāya vimānadassī;</b>

<b>Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno,</b>

<b>Bālo paro akkusaloti cāha.</b>

<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassī</b>ti.

Diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā, sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā, sīlaṁ vā sīlasuddhiṁ vā, vataṁ vā vatasuddhiṁ vā, mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—

diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

<b>Ete ca nissāya vimānadassī</b>ti.

Na sammānetītipi vimānadassī.

Atha vā domanassaṁ janetītipi vimānadassīti—