巴利《小部》· 大义释

<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti.

Kodhassa ca atimānassa ca vasaṁ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

kodhātimānassa vasaṁ na gacche.

<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti.

Katamaṁ kodhassa mūlaṁ?

Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—

idaṁ kodhassa mūlaṁ.

Katamaṁ atimānassa mūlaṁ?

Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—

idaṁ atimānassa mūlaṁ.

<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti.

Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṁ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti—

mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe.

<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti.

<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—

athāti.

<b>Piyā</b>ti dve piyā—

sattā vā saṅkhārā vā.

Katame sattā piyā?

Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—

ime sattā piyā.

Katame saṅkhārā piyā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā …

gandhā …

rasā …

phoṭṭhabbā—

ime saṅkhārā piyā.

<b>Appiyā</b>ti dve appiyā—

sattā vā saṅkhārā vā.

Katame sattā appiyā?

Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā—

ime sattā appiyā.

Katame saṅkhārā appiyā?

Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā …

rasā …

phoṭṭhabbā—

ime saṅkhārā appiyā.

<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhavacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyyānikavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—

addhāti.

<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti.

Piyāppiyaṁ sātāsātaṁ sukhadukkhaṁ somanassadomanassaṁ iṭṭhāniṭṭhaṁ abhisambhavanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisambhaveyyāti—

athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Tenāha bhagavā—

“Kodhātimānassa vasaṁ na gacche,

Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe;

Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā,

Addhā bhavanto abhisambhaveyyā”ti.

<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti,</b>

<b>Vikkhambhaye tāni parissayāni;</b>

<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante,</b>

<b>Caturo sahetha paridevadhamme.</b>

<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapītī</b>ti.

<b>Paññā</b>ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo …pe…

amoho sammādiṭṭhi.

<b>Paññaṁ purakkhatvā</b>ti idhekacco paññaṁ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo sampekkhāyanabahulo vibhūtavihārī taccariko tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti.

Evampi paññaṁ purakkhatvā.

Atha vā gacchanto vā “gacchāmī”ti pajānāti, ṭhito vā “ṭhitomhī”ti pajānāti, nisinno vā “nisinnomhī”ti pajānāti, sayāno vā “sayānomhī”ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānātīti.

Evampi paññaṁ purakkhatvā.

Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti.

Evampi paññaṁ purakkhatvā.

<b>Kalyāṇapītī</b>ti buddhānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—

kalyāṇapītīti.

Dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsativasena upasamānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—

kalyāṇapītīti—

paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti.

<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti.

<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—

pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe…

ime vuccanti pākaṭaparissayā …pe…

ime vuccanti paṭicchannaparissayā …pe…

evampi tatrāsayāti—

parissayā.

<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti.

Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—

vikkhambhaye tāni parissayāni.

<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante</b>ti.

<b>Aratī</b>ti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā.

<b>Sayanamhi pante</b>ti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu aratiṁ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—

aratiṁ sahetha sayanamhi pante.

<b>Caturo sahetha paridevadhamme</b>ti.

Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—

caturo sahetha paridevadhamme.

Tenāha bhagavā—

“Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti,

Vikkhambhaye tāni parissayāni;

Aratiṁ sahetha sayanamhi pante,

Caturo sahetha paridevadhamme”ti.

<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ,</b>

<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ;</b>

<b>Ete vitakke paridevaneyye,</b>

<b>Vinayetha sekho aniketacārī.</b>

<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissan</b>ti.

<b>Kiṁsū asissāmī</b>ti kiṁ bhuñjissāmi odanaṁ vā kummāsaṁ vā sattuṁ vā macchaṁ vā maṁsaṁ vāti—

kiṁsū asissaṁ.

<b>Kuva vā asissan</b>ti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti—

kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ.

<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessan</b>ti imaṁ rattiṁ dukkhaṁ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā.

Āgāmirattiṁ kattha sukhaṁ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti—

dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ.

<b>Ete vitakke paridevaneyye</b>ti.

<b>Ete vitakke</b>ti dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve senāsanapaṭisaññutte vitakke.

<b>Paridevaneyye</b>ti ādevaneyye paridevaneyyeti—

ete vitakke paridevaneyye.

<b>Vinayetha sekho aniketacārī</b>ti.

<b>Sekho</b>ti kiṅkāraṇā vuccati sekho?

Sikkhatīti—

sekho.

Kiñca sikkhati?

Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati.

Katamā adhisīlasikkhā …pe…

ayaṁ adhipaññāsikkhā.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṁ paggaṇhanto, satiṁ upaṭṭhapento, cittaṁ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṁ parijānanto, pahātabbaṁ pajahanto, bhāvetabbaṁ bhāvento, sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati.

Taṅkāraṇā vuccati—

sekho.

Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto …pe…

sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—

vinayetha sekho.

<b>Aniketacārī</b>ti.

Kathaṁ niketacārī hoti?