巴利《小部》· 大义释

pamādassa …

sabbakilesānaṁ …

sabbaduccaritānaṁ …

sabbadarathānaṁ …

sabbapariḷāhānaṁ …

sabbasantāpānaṁ …

sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ nibbāpitattā abhinibbutattoti—

santo ca bhikkhu abhinibbutatto.

<b>Itihanti sīlesu akatthamāno</b>ti.

<b>Itī</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā metaṁ—

itihanti.

<b>Sīlesu akatthamāno</b>ti.

Idhekacco katthī hoti vikatthī.

So katthati vikatthati.

Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlabbatasampannoti vā,

jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati.

Evaṁ na katthati na vikatthati.

Katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

itihanti sīlesu akatthamāno.

<b>Tamariyadhammaṁ kusalā vadantī</b>ti.

<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṁ vadanti—

“ariyānaṁ eso dhammo, neso dhammo anariyānaṁ;

paṇḍitānaṁ eso dhammo, neso dhammo bālānaṁ;

sappurisānaṁ eso dhammo, neso dhammo asappurisānan”ti.

Evaṁ vadanti, ariyānaṁ evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—

tamariyadhammaṁ kusalā vadanti.

<b>Yassussadā natthi kuhiñci loke</b>ti.

<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Ussadā</b>ti sattussadā—

rāgussado, dosussado, mohussado, mānussado, diṭṭhussado, kilesussado, kammussado.

Yassime ussadā natthi na santi na vijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā.

<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā.

<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—

yassussadā natthi kuhiñci loke.

Tenāha bhagavā—

“Santo ca bhikkhu abhinibbutatto,

Itihanti sīlesu akatthamāno;

Tamariyadhammaṁ kusalā vadanti,

Yassussadā natthi kuhiñci loke”ti.

<b>Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā,</b>

<b>Purakkhatā santi avīvadātā;</b>

<b>Yadattani passati ānisaṁsaṁ,</b>

<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantiṁ.</b>

<b>Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā</b>ti.

<b>Pakappanā</b>ti dve pakappanā—

taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca …pe…

ayaṁ taṇhāpakappanā …pe…

ayaṁ diṭṭhipakappanā.

<b>Saṅkhatā</b>ti saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi—

saṅkhatā.

Atha vā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammātipi—

saṅkhatā.

<b>Yassā</b>ti diṭṭhigatikassa.

<b>Dhammā</b> vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti—

pakappitā saṅkhatā yassa dhammā.

<b>Purakkhatā santi avīvadātā</b>ti.

<b>Purakkhatā</b>ti dve purekkhārā—

taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca …pe…

ayaṁ taṇhāpurekkhāro …pe…

ayaṁ diṭṭhipurekkhāro.

Tassa taṇhāpurekkhāro appahīno, diṭṭhipurekkhāro appaṭinissaṭṭho.

Tassa taṇhāpurekkhārassa appahīnattā, diṭṭhipurekkhārassa appaṭinissaṭṭhattā so taṇhaṁ vā diṭṭhiṁ vā purato katvā carati taṇhādhajo taṇhāketu taṇhādhipateyyo, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo, taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratīti—

purakkhatā.

<b>Santī</b>ti santi saṁvijjanti atthi upalabbhanti.

<b>Avīvadātā</b>ti avevadātā avodātā aparisuddhā saṅkiliṭṭhā saṅkilesikāti—

purakkhatā santi avīvadātā.

<b>Yadattani passati ānisaṁsan</b>ti.

<b>Yadattanī</b>ti yaṁ attani.

<b>Attā</b> vuccati diṭṭhigataṁ.

Attano diṭṭhiyā dve ānisaṁse passati—

diṭṭhadhammikañca ānisaṁsaṁ, samparāyikañca ānisaṁsaṁ.

Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso?

Yaṁdiṭṭhiko satthā hoti, taṁdiṭṭhikā sāvakā honti.

Taṁdiṭṭhikaṁ satthāraṁ sāvakā sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti apacitiṁ karonti.

Labhati ca tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ—

ayaṁ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso.

Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso?

Ayaṁ diṭṭhi alaṁ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā.

Ayaṁ diṭṭhi suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā, muttiyā vimuttiyā parimuttiyā.

Imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti.

Imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi, muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṁ phalapāṭikaṅkhī hoti—

ayaṁ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṁso.

Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṁse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—

yadattani passati ānisaṁsaṁ.

<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin</b>ti.

Tisso santiyo—

accantasanti, tadaṅgasanti, sammutisanti.

Katamā <b>accantasanti</b>?

Accantasanti vuccati amataṁ nibbānaṁ.

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

Ayaṁ accantasanti.

Katamā <b>tadaṅgasanti</b>?

Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇā santā honti;

dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā santā honti;

tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pīti santā hoti;

catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhā santā honti;

ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā hoti;

viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā santā hoti;

ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā santā hoti;

nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā santā hoti.

Ayaṁ tadaṅgasanti.

Katamā <b>sammutisanti</b>?

Sammutisantiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo.

Api ca sammutisanti imasmiṁ atthe adhippetā santīti.

<b>Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin</b>ti.

Kuppasantiṁ pakuppasantiṁ eritasantiṁ sameritasantiṁ calitasantiṁ ghaṭṭitasantiṁ kappitasantiṁ pakappitasantiṁ aniccaṁ saṅkhataṁ paṭiccasamuppannaṁ khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammaṁ, santiṁ nissito asito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—

taṁ nissito kuppapaṭiccasantiṁ.

Tenāha bhagavā—

“Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā,

Purakkhatā santi avīvadātā;

Yadattani passati ānisaṁsaṁ,

Taṁ nissito kuppapaṭiccasantin”ti.

<b>Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā,</b>

<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ;</b>

<b>Tasmā naro tesu nivesanesu,</b>

<b>Nirassatī ādiyatī ca dhammaṁ.</b>

<b>Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā</b>ti.

<b>Diṭṭhīnivesā</b>ti “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesanaṁ.

“Asassato loko …