巴利《小部》· 大义释

yathā pasaṁsanti sakāyanāni.

<b>Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyun</b>ti sabbeva vādā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītā bhaveyyunti—

sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṁ.

<b>Suddhī hi nesaṁ paccattamevā</b>ti.

Paccattameva tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimuttīti—

suddhī hi nesaṁ paccattameva.

Tenāha bhagavā—

“Saddhammapūjāpi nesaṁ tatheva,

Yathā pasaṁsanti sakāyanāni;

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṁ,

Suddhī hi nesaṁ paccattamevā”ti.

<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi,</b>

<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ;</b>

<b>Tasmā vivādāni upātivatto,</b>

<b>Na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṁ.</b>

<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthī</b>ti.

<b>Nā</b>ti paṭikkhepo.

<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.

<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthī</b>ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato.

“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissatoti—

na brāhmaṇassa paraneyyamatthi.

<b>Dhammesu niccheyya samuggahītan</b>ti.

<b>Dhammesū</b>ti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu.

<b>Niccheyyā</b>ti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

<b>Samuggahītan</b>ti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho “idaṁ saccaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—

dhammesu niccheyya samuggahītaṁ.

<b>Tasmā vivādāni upātivatto</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti—

tasmā vivādāni upātivatto.

<b>Na hi seṭṭhato passati dhammamaññan</b>ti.

Aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammaṁ na passati na dakkhati na oloketi na nijjhāyati na upaparikkhatīti—

na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi,

Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ;

Tasmā vivādāni upātivatto,

Na hi seṭṭhato passati dhammamaññan”ti.

<b>Jānāmi passāmi tatheva etaṁ,</b>

<b>Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ;</b>

<b>Adakkhi ce kiñhi tumassa tena,</b>

<b>Atisitvā aññena vadanti suddhiṁ.</b>

<b>Jānāmi passāmi tatheva etan</b>ti.

<b>Jānāmī</b>ti paracittañāṇena vā jānāmi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā jānāmi.

<b>Passāmī</b>ti maṁsacakkhunā vā passāmi, dibbena cakkhunā vā passāmi.

<b>Tatheva etan</b>ti etaṁ tathaṁ tacchaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti—

jānāmi passāmi tatheva etaṁ.

<b>Diṭṭhiyā eke paccenti suddhin</b>ti.

Diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccentīti—

diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ.

<b>Adakkhi ce kiñhi tumassa tenā</b>ti.

<b>Adakkhī</b>ti paracittañāṇena vā adakkhi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā adakkhi, maṁsacakkhunā vā adakkhi, dibbena cakkhunā vā adakkhīti—

adakkhi ce.

<b>Kiñhi tumassa tenā</b>ti.

Tassa tena dassanena kiṁ kataṁ?

Na dukkhapariññā atthi, na samudayassa pahānaṁ atthi, na maggabhāvanā atthi, na phalasacchikiriyā atthi, na rāgassa samucchedapahānaṁ atthi, na dosassa samucchedapahānaṁ atthi, na mohassa samucchedapahānaṁ atthi, na kilesānaṁ samucchedapahānaṁ atthi, na saṁsāravaṭṭassa upacchedo atthīti—

adakkhi ce kiñhi tumassa tena.

<b>Atisitvā aññena vadanti suddhin</b>ti te titthiyā suddhimaggaṁ visuddhimaggaṁ parisuddhimaggaṁ vodātamaggaṁ parivodātamaggaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti.

Evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṁ.

Atha vā buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca tesaṁ titthiyānaṁ asuddhimaggaṁ avisuddhimaggaṁ aparisuddhimaggaṁ avodātamaggaṁ aparivodātamaggaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā catūhi satipaṭṭhānehi catūhi sammappadhānehi catūhi iddhipādehi pañcahi indriyehi pañcahi balehi sattahi bojjhaṅgehi ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṁ.

Tenāha bhagavā—

“Jānāmi passāmi tatheva etaṁ,

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ;

Adakkhi ce kiñhi tumassa tena,

Atisitvā aññena vadanti suddhin”ti.

<b>Passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ,</b>

<b>Disvāna vā ñassati tānimeva;</b>

<b>Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā,</b>

<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti.</b>

<b>Passaṁ naro dakkhati nāmarūpan</b>ti passaṁ naro dakkhati paracittañāṇena vā passanto, pubbenivāsānussatiñāṇena vā passanto, maṁsacakkhunā vā passanto, dibbena cakkhunā vā passanto nāmarūpaṁyeva dakkhati niccato sukhato attato, na tesaṁ dhammānaṁ samudayaṁ vā atthaṅgamaṁ vā assādaṁ vā ādīnavaṁ vā nissaraṇaṁ vā dakkhatīti—

passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ.

<b>Disvāna vā ñassati tānimevā</b>ti.

<b>Disvā</b>ti paracittañāṇena vā disvā, pubbenivāsānussatiñāṇena vā disvā, maṁsacakkhunā vā disvā, dibbena cakkhunā vā disvā, nāmarūpaṁyeva disvā ñassati niccato sukhato attato, na tesaṁ dhammānaṁ samudayaṁ vā atthaṅgamaṁ vā assādaṁ vā ādīnavaṁ vā nissaraṇaṁ vā ñassatīti—

disvāna vā ñassati tānimeva.

<b>Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā</b>ti.

Kāmaṁ bahukaṁ vā passanto nāmarūpaṁ appakaṁ vā niccato sukhato attatoti—

kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā.

<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī</b>ti.

<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā paracittañāṇena vā pubbenivāsānussatiñāṇena vā maṁsacakkhunā vā dibbena cakkhunā vā nāmarūpadassanena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti—

na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti.

Tenāha bhagavā—

“Passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ,

Disvāna vā ñassati tānimeva;

Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā,

Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī”ti.

<b>Nivissavādī na hi subbināyo,</b>

<b>Pakappitā diṭṭhipurakkharāno;</b>

<b>Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno,</b>

<b>Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so.</b>

<b>Nivissavādī na hi subbināyo</b>ti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti nivissavādī,

“asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—

nivissavādī.

<b>Na hi subbināyo</b>ti.

Nivissavādī dubbinayo duppaññāpayo dunnijjhāpayo duppekkhāpayo duppasādayoti—

nivissavādī na hi subbināyo.

<b>Pakappitā diṭṭhipurakkharāno</b>ti.

Kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhiṁ purekkhato katvā carati.

Diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo diṭṭhiyā parivārito caratīti—

pakappitā diṭṭhipurakkharāno.

<b>Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno</b>ti.

<b>Yaṁ nissito</b>ti yaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissito ānissito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—

yaṁ nissito.

<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā.

<b>Subhaṁ vadāno</b>ti subhavādo sobhanavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti—

yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno.

<b>Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so</b>ti.

Suddhivādo visuddhivādo parisuddhivādo vodātavādo parivodātavādo.

Atha vā suddhidassano visuddhidassano parisuddhidassano vodātadassano parivodātadassanoti—

suddhiṁ vādo.

<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā tathaṁ tacchaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti addassa adakkhi apassi paṭivijjhīti—

suddhiṁ vādo tattha tathaddasā so.

Tenāha bhagavā—

“Nivissavādī na hi subbināyo,