巴利《小部》· 大义释

Mahāniddesa

Aṭṭhakavagga

11. Kalahavivādasuttaniddesa

Atha kalahavivādasuttaniddesaṁ vakkhati—

<b>Kutopahūtā kalahā vivādā,</b>

<b>Paridevasokā sahamaccharā ca;</b>

<b>Mānātimānā sahapesuṇā ca,</b>

<b>Kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.</b>

<b>Kutopahūtā kalahā vivādā</b>ti.

<b>Kalaho</b>ti ekena ākārena kalaho;

<b>vivādo</b>tipi taññeva.

Yo kalaho so vivādo, yo vivādo so kalaho.

Atha vā aparena ākārena vivādo vuccati kalahassa pubbabhāgo vivādo.

Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati—

ayaṁ vivādo.

Katamo kalaho?

Āgārikā daṇḍapasutā kāyena vācāya kalahaṁ karonti, pabbajitā āpattiṁ āpajjantā kāyena vācāya kalahaṁ karonti—

ayaṁ kalaho.

<b>Kutopahūtā kalahā vivādā</b>ti.

Kalahā ca vivādā ca kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti kalahassa ca vivādassa ca mūlaṁ pucchati, hetuṁ pucchati, nidānaṁ pucchati, sambhavaṁ pucchati, pabhavaṁ pucchati, samuṭṭhānaṁ pucchati, āhāraṁ pucchati, ārammaṇaṁ pucchati, paccayaṁ pucchati, samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—

kutopahūtā kalahā vivādā.

<b>Paridevasokā sahamaccharā cā</b>ti.

<b>Paridevo</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, ādevo paridevo, ādevanā paridevanā, ādevitattaṁ paridevitattaṁ, vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṁ.

<b>Soko</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogarogasīladiṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, soko socanā socitattaṁ, antosoko antoparisoko, antoḍāho antopariḍāho, cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ.

<b>Maccharan</b>ti pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ macchariyaṁ maccharāyanaṁ maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati macchariyaṁ.

Api ca, khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ gāho.

Idaṁ vuccati macchariyanti—

paridevasokā sahamaccharā ca.

<b>Mānātimānā sahapesuṇā cā</b>ti.

<b>Māno</b>ti idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.

<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.

<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti—

ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya.

Iti samaggānaṁ vā bhettā, bhinnānaṁ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti—

idaṁ vuccati pesuññaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharati—

piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.

Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati?

Imassa piyo bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmīti—

evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati.

Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati?

Kathaṁ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvidhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṁ na samāgaccheyyuṁ, dukkhaṁ na phāsu vihareyyunti—

evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharatīti—

mānātimānā sahapesuṇā ca.

<b>Kutopahūtā te tadiṅgha brūhī</b>ti.

Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca macchariyañca māno ca atimāno ca pesuññañcāti—

ime aṭṭha kilesā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti.

Imesaṁ aṭṭhannaṁ kilesānaṁ mūlaṁ pucchati, hetuṁ pucchati, nidānaṁ pucchati, sambhavaṁ pucchati, pabhavaṁ pucchati, samuṭṭhānaṁ pucchati, āhāraṁ pucchati, ārammaṇaṁ pucchati, paccayaṁ pucchati, samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—

kutopahūtā te tadiṅgha brūhīti.

Iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—

kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.

Tenāha so nimmito—

“Kutopahūtā kalahā vivādā,

Paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca,

Kutopahūtā te tadiṅgha brūhī”ti.

<b>Piyappahūtā kalahā vivādā,</b>

<b>Paridevasokā sahamaccharā ca;</b>

<b>Mānātimānā sahapesuṇā ca,</b>

<b>Maccherayuttā kalahā vivādā;</b>

<b>Vivādajātesu ca pesuṇāni.</b>

<b>Piyappahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā cā</b>ti.

<b>Piyā</b>ti dve piyā—

sattā vā saṅkhārā vā.

Katame sattā piyā?

Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—

ime sattā piyā.

Katame saṅkhārā piyā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā—

ime saṅkhārā piyā.

Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi kalahaṁ karonti, acchijjantepi kalahaṁ karonti, acchinnepi kalahaṁ karonti.

Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi kalahaṁ karonti, vipariṇāmantepi kalahaṁ karonti, vipariṇatepi kalahaṁ karonti.

Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi vivadanti, acchijjantepi vivadanti, acchinnepi vivadanti.

Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi vivadanti, vipariṇāmantepi vivadanti, vipariṇatepi vivadanti.

Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi paridevanti, acchijjantepi paridevanti, acchinnepi paridevanti.

Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti, vipariṇāmantepi paridevanti, vipariṇatepi paridevanti.

Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti.

Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti.

Piyaṁ vatthuṁ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti.

<b>Mānātimānā sahapesuṇā cā</b>ti.

Piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti, piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti.

Kathaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti?

Mayaṁ lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānanti.

Evaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti.

Kathaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti?

Mayaṁ lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānaṁ, ime panaññe na lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānanti.

Evaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti.

<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya …pe…

evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharatīti …pe…

mānātimānā sahapesuṇā ca.

<b>Maccherayuttā kalahā vivādā</b>ti.

Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca māno ca atimāno ca pesuññañcāti—

ime satta kilesā macchariye yuttā payuttā āyuttā samāyuttāti—

maccherayuttā kalahā vivādā.

<b>Vivādajātesu ca pesuṇānī</b>ti.

Vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte pesuññaṁ upasaṁharanti;

ito sutvā amutra akkhāyanti imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhāyanti amūsaṁ bhedāya.

Iti samaggānaṁ vā bhettāro, bhinnānaṁ vā anuppadātāro, vaggārāmā vaggaratā vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitāro honti—

idaṁ vuccati pesuññaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharanti—

piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.

Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharanti?

Imassa piyā bhavissāma, manāpā bhavissāma, vissāsikā bhavissāma, abbhantarikā bhavissāma, suhadayā bhavissāmāti.

Evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharanti.

Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharanti?

“Kathaṁ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvedhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṁ na samāgaccheyyuṁ, dukkhaṁ na phāsu vihareyyun”ti—

evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharantīti—

vivādajātesu ca pesuṇāni.

Tenāha bhagavā—

“Piyappahūtā kalahā vivādā,

Paridevasokā sahamaccharā ca;

Mānātimānā sahapesuṇā ca,

Maccherayuttā kalahā vivādā;

Vivādajātesu ca pesuṇānī”ti.

<b>Piyā su lokasmiṁ kutonidānā,</b>

<b>Ye cāpi lobhā vicaranti loke;</b>

<b>Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā,</b>