巴利《小部》· 大义释

Ito ajjhattasantito vā paṭipadāto vā dhammadesanāto vā, yuttasaññaṁ pattasaññaṁ lakkhaṇasaññaṁ kāraṇasaññaṁ ṭhānasaññaṁ na paṭilabhati, kuto ñāṇanti.

Evampi ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṁ.

Atha vā aniccaṁ vā aniccasaññānulomaṁ vā, dukkhaṁ vā dukkhasaññānulomaṁ vā, anattaṁ vā anattasaññānulomaṁ vā, saññuppādamattaṁ vā sañjānitamattaṁ vā na paṭilabhati, kuto ñāṇanti.

Evampi ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṁ.

<b>Tasmā tuvaṁ momuhato dahāsī</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā momūhadhammato bāladhammato mūḷhadhammato aññāṇadhammato amarāvikkhepadhammato dahāsi passasi dakkhasi olokesi nijjhāyasi upaparikkhasīti—

tasmā tuvaṁ momuhato dahāsi.

Tenāha bhagavā—

“Diṭṭhiñca nissāyanupucchamāno,

(māgaṇḍiyāti bhagavā)

Samuggahītesu pamohamāgā;

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṁ,

Tasmā tuvaṁ momuhato dahāsī”ti.

<b>Samo visesī uda vā nihīno,</b>

<b>Yo maññati so vivadetha tena;</b>

<b>Tīsu vidhāsu avikampamāno,</b>

<b>Samo visesīti na tassa hoti.</b>

<b>Samo visesī uda vā nihīno, yo maññati so vivadetha tenā</b>ti.

Sadisohamasmīti vā seyyohamasmīti vā hīnohamasmīti vā yo maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā puggalena kalahaṁ kareyya bhaṇḍanaṁ kareyya viggahaṁ kareyya vivādaṁ kareyya medhagaṁ kareyya—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi, ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi, kiṁ tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṁ me, asahitaṁ te, pure vacanīyaṁ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṁ pure avaca, adhiciṇṇaṁ te viparāvattaṁ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—

samo visesī uda vā nihīno yo maññati so vivadetha tena.

<b>Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti na tassa hotī</b>ti.

Yassetā tisso vidhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so tīsu vidhāsu na kampati na vikampati, avikampamānassa puggalassa sadisohamasmīti vā seyyohamasmīti vā hīnohamasmīti vā.

<b>Na tassa hotī</b>ti.

Tīsu vidhāsu avikampamāno, samo visesīti—

na tassa hoti.

Tenāha bhagavā—

“Samo visesī uda vā nihīno,

Yo maññati so vivadetha tena;

Tīsu vidhāsu avikampamāno,

Samo visesīti na tassa hotī”ti.

<b>Saccanti so brāhmaṇo kiṁ vadeyya,</b>

<b>Musāti vā so vivadetha kena;</b>

<b>Yasmiṁ samaṁ visamaṁ vāpi natthi,</b>

<b>Sa kena vādaṁ paṭisaṁyujeyya.</b>

<b>Saccanti so brāhmaṇo kiṁ vadeyyā</b>ti.

<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.

<b>Saccanti so brāhmaṇo kiṁ vadeyyā</b>ti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti brāhmaṇo kiṁ vadeyya kiṁ katheyya kiṁ bhaṇeyya kiṁ dīpayeyya kiṁ vohareyya;

“asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti brāhmaṇo kiṁ vadeyya kiṁ katheyya kiṁ bhaṇeyya kiṁ dīpayeyya kiṁ vohareyyāti—

saccanti so brāhmaṇo kiṁ vadeyya.

<b>Musāti vā so vivadetha kenā</b>ti.

Brāhmaṇo mayhaṁva saccaṁ, tuyhaṁ musāti kena mānena, kāya diṭṭhiyā, kena vā puggalena kalahaṁ kareyya bhaṇḍanaṁ kareyya viggahaṁ kareyya vivādaṁ kareyya medhagaṁ kareyya—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe…

nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—

musāti vā so vivadetha kena.

<b>Yasmiṁ samaṁ visamaṁ vāpi natthī</b>ti.

<b>Yasmin</b>ti yasmiṁ puggale arahante khīṇāsave sadisohamasmīti māno natthi, seyyohamasmīti māno natthi, hīnohamasmīti omāno natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—

yasmiṁ samaṁ visamaṁ vāpi natthi.

<b>Sa kena vādaṁ paṭisaṁyujeyyā</b>ti.

So kena mānena, kāya diṭṭhiyā, kena vā puggalena vādaṁ paṭisaṁyojeyya paṭibaleyya kalahaṁ kareyya bhaṇḍanaṁ kareyya viggahaṁ kareyya vivādaṁ kareyya medhagaṁ kareyya—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe…

nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—

sa kena vādaṁ paṭisaṁyujeyya.

Tenāha bhagavā—

“Saccanti so brāhmaṇo kiṁ vadeyya,

Musāti vā so vivadetha kena;

Yasmiṁ samaṁ visamaṁ vāpi natthi,

Sa kena vādaṁ paṭisaṁyujeyyā”ti.

<b>Okaṁ pahāya aniketasārī,</b>

<b>Gāme akubbaṁ muni santhavāni;</b>

<b>Kāmehi ritto apurakkharāno,</b>

<b>Kathaṁ na viggayha janena kayirā.</b>

Atha kho hāliddakāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ mahākaccānaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.

Ekamantaṁ nisinno kho hāliddakāni gahapati āyasmantaṁ mahākaccānaṁ etadavoca—

“vuttamidaṁ, bhante kaccāna, bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe—

‘Okaṁ pahāya aniketasārī,

Gāme akubbaṁ muni santhavāni;

Kāmehi ritto apurakkharāno,

Kathaṁ na viggayha janena kayirā’ti.

Imassa nu kho, bhante kaccāna, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa kathaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo”ti?

“Rūpadhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko rūpadhāturāgavinibaddhañca pana viññāṇaṁ okasārīti vuccati.

Vedanādhātu kho, gahapati …

saññādhātu kho, gahapati …

saṅkhāradhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko saṅkhāradhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṁ okasārīti vuccati.

Evaṁ kho, gahapati, okasārī hoti.

Kathañca, gahapati, anokasārī hoti?

Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā;

tasmā tathāgato anokasārīti vuccati.

Vedanādhātuyā kho, gahapati …

saññādhātuyā kho, gahapati …

saṅkhāradhātuyā kho, gahapati …

viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā;

tasmā tathāgato anokasārīti vuccati.

Evaṁ kho, gahapati, anokasārī hoti.

Kathañca, gahapati, niketasārī hoti?

Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, niketasārīti vuccati.

Saddanimitta …

gandhanimitta …

rasanimitta …

phoṭṭhabbanimitta …

dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, niketasārīti vuccati.

Evaṁ kho, gahapati, niketasārī hoti.

Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti?

Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā;

tasmā tathāgato aniketasārīti vuccati.

Saddanimitta …

gandhanimitta …

rasanimitta …

phoṭṭhabbanimitta …

dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā;

tasmā tathāgato aniketasārīti vuccati.

Evaṁ kho, gahapati, aniketasārī hoti.

Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti?

Idha, gahapati, ekacco bhikkhu gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti.

Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti?

Idha, gahapati, ekacco bhikkhu gihīhi asaṁsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī, na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā voyogaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti.

Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti?

Idha, gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho.

Evaṁ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti.

Kathañca, gahapati, kāmehi ritto hoti?

Idha, gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu vītarāgo hoti vigatacchando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho.

Evaṁ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti.

Kathañca, gahapati, purakkharāno hoti?

Idha, gahapati, ekaccassa bhikkhuno evaṁ hoti—

‘evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānan’ti …

‘evaṁvedano siyaṁ …