巴利《小部》· 大义释

Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti—

ye samparāyāya narassa honti.

Tenāha bhagavā—

“Chandānidānāni piyāni loke,

Ye cāpi lobhā vicaranti loke;

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā,

Ye samparāyāya narassa hontī”ti.

<b>Chando nu lokasmiṁ kutonidāno,</b>

<b>Vinicchayā cāpi kutopahūtā;</b>

<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,</b>

<b>Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.</b>

<b>Chando nu lokasmiṁ kutonidāno</b>ti.

Chando kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti chandassa mūlaṁ pucchati …pe…

samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—

chando nu lokasmiṁ kutonidāno.

<b>Vinicchayā cāpi kutopahūtā</b>ti.

Vinicchayā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti vinicchayānaṁ mūlaṁ pucchati …pe…

samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—

vinicchayā cāpi kutopahūtā.

<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cā</b>ti.

<b>Kodho</b>ti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṁ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṁ, doso dussanā dussitattaṁ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ, virodho paṭivirodho, caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.

<b>Mosavajjaṁ</b> vuccati musāvādo.

<b>Kathaṅkathā</b> vuccati vicikicchāti—

kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca.

<b>Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā</b>ti.

<b>Ye cāpī</b>ti ye kodhena ca mosavajjena ca kathaṅkathāya ca sahagatā sahajātā saṁsaṭṭhā sampayuttā, ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā—

ime vuccanti ye cāpi dhammā.

Atha vā ye te kilesā aññajātikā aññavihitakā—

ime vuccanti ye cāpi dhammā.

<b>Samaṇena vuttā</b>ti samaṇena samitapāpena brāhmaṇena bāhitapāpadhammena bhikkhunā bhinnakilesamūlena sabbākusalamūlabandhanā pamuttena vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitāti—

ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.

Tenāha so nimmito—

“Chando nu lokasmiṁ kutonidāno,

Vinicchayā cāpi kutopahūtā;

Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,

Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā”ti.

<b>Sātaṁ asātanti yamāhu loke,</b>

<b>Tamūpanissāya pahoti chando;</b>

<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca,</b>

<b>Vinicchayaṁ kubbati jantu loke.</b>

<b>Sātaṁ asātanti yamāhu loke</b>ti.

<b>Sātan</b>ti sukhā ca vedanā, iṭṭhañca vatthu.

<b>Asātan</b>ti dukkhā ca vedanā, aniṭṭhañca vatthu.

<b>Yamāhu loke</b>ti yaṁ āhaṁsu yaṁ kathenti yaṁ bhaṇanti yaṁ dīpenti yaṁ voharantīti—

sātaṁ asātanti yamāhu loke.

<b>Tamūpanissāya pahoti chando</b>ti.

Sātāsātaṁ nissāya, sukhadukkhaṁ nissāya, somanassadomanassaṁ nissāya, iṭṭhāniṭṭhaṁ nissāya, anunayapaṭighaṁ nissāya chando pahoti pabhavati jāyati sañjāyati nibbattati abhinibbattatīti—

tamūpanissāya pahoti chando.

<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcā</b>ti.

<b>Rūpesū</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.

Katamo rūpānaṁ bhavo?

Yo rūpānaṁ bhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo—

ayaṁ rūpānaṁ bhavo.

Katamo rūpānaṁ vibhavo?

Yo rūpānaṁ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṁ—

ayaṁ rūpānaṁ vibhavo.

<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcā</b>ti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca.

<b>Vinicchayaṁ kubbati jantu loke</b>ti.

<b>Vinicchayā</b>ti dve vinicchayā—

taṇhāvinicchayo ca, diṭṭhivinicchayo ca.

Kathaṁ taṇhāvinicchayaṁ karoti?

Idhekaccassa anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti.

Tassa evaṁ hoti—

“kena nu kho me upāyena anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchantī”ti.

Tassa pana evaṁ hoti “surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;

vikālavisikhācariyānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;

samajjābhicaraṇaṁ anuyuttassa me …

jutappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttassa me …

pāpamittānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;

ālasyānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchantī”ti evaṁ ñāṇaṁ katvā cha bhogānaṁ apāyamukhāni na sevati, cha bhogānaṁ āyamukhāni sevati.

Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti.

Atha vā kasiyā vā vaṇijjāya vā gorakkhena vā issatthena vā rājaporisena vā sippaññatarena vā paṭipajjati.

Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti.

Kathaṁ diṭṭhivinicchayaṁ karoti?

Cakkhusmiṁ uppanne jānāti—

“attā me uppanno”ti, cakkhusmiṁ antarahite jānāti—

“attā me antarahito vigato me attā”ti.

Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti.

Sotasmiṁ …

ghānasmiṁ …

jivhāya …

kāyasmiṁ …

rūpasmiṁ …

saddasmiṁ …

gandhasmiṁ …

rasasmiṁ …

phoṭṭhabbasmiṁ uppanne jānāti—

“attā me uppanno”ti, phoṭṭhabbasmiṁ antarahite jānāti—

“attā me antarahito vigato me attā”ti.

Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbatteti.

<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo …pe… manujo.

<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—

vinicchayaṁ kubbati jantu loke.

Tenāha bhagavā—

“Sātaṁ asātanti yamāhu loke,

Tamūpanissāya pahoti chando;

Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca,

Vinicchayaṁ kubbati jantu loke”ti.

<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,</b>

<b>Etepi dhammā dvayameva sante;</b>

<b>Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe,</b>

<b>Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.</b>

<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cā</b>ti.

<b>Kodho</b>ti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto …pe…

<b>mosavajjaṁ</b> vuccati musāvādo.

<b>Kathaṅkathā</b> vuccati vicikicchā.

Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati.

Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi musāvādo uppajjati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi musāvādo uppajjati.

Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kathaṅkathā uppajjati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kathaṅkathā uppajjati.

Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati?

Pakatiyā aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.

Anatthaṁ me acarīti kodho jāyati,

anatthaṁ me caratīti kodho jāyati,

anatthaṁ me carissatīti kodho jāyati;

piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …

anatthaṁ carati …

anatthaṁ carissatīti kodho jāyati;

appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …

atthaṁ carati …