巴利《小部》· 大义释

<b>Ārammaṇaṁ pakampanan</b>ti.

Ārammaṇampi vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Pakampanāpi vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti—

ārammaṇaṁ pakampanaṁ.

<b>Kāmapaṅko duraccayo</b>ti.

Kāmapaṅko kāmakaddamo kāmakileso kāmapalipo kāmapalirodho duraccayo durativatto duttaro duppataro dussamatikkamo dubbītivattoti—

kāmapaṅko duraccayo.

Tenāha bhagavā—

“Gedhaṁ brūmi mahoghoti,

ājavaṁ brūmi jappanaṁ;

Ārammaṇaṁ pakampanaṁ,

kāmapaṅko duraccayo”ti.

<b>Saccā avokkamaṁ muni,</b>

<b>thale tiṭṭhati brāhmaṇo;</b>

<b>Sabbaṁ so paṭinissajja,</b>

<b>sa ve santoti vuccati.</b>

<b>Saccā avokkamaṁ munī</b>ti.

Saccavācāya avokkamanto, sammādiṭṭhiyā avokkamanto, ariyā aṭṭhaṅgikā maggā avokkamanto.

<b>Munī</b>ti.

Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so munīti—

saccā avokkamaṁ muni.

<b>Thale tiṭṭhati brāhmaṇo</b>ti.

Thalaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.

<b>Thale tiṭṭhati brāhmaṇo</b>ti.

Thale tiṭṭhati dīpe tiṭṭhati tāṇe tiṭṭhati leṇe tiṭṭhati saraṇe tiṭṭhati abhaye tiṭṭhati accute tiṭṭhati amate tiṭṭhati nibbāne tiṭṭhatīti—

thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

<b>Sabbaṁ so paṭinissajjā</b>ti.

Sabbaṁ vuccati dvādasāyatanāni—

cakkhu ceva rūpā ca …pe…

mano ceva dhammā ca.

Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.

Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhanti—

sabbaṁ so paṭinissajja.

<b>Sa ve santoti vuccatī</b>ti.

So santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti—

sa ve santoti vuccati.

Tenāha bhagavā—

“Saccā avokkamaṁ muni,

thale tiṭṭhati brāhmaṇo;

Sabbaṁ so paṭinissajja,

sa ve santoti vuccatī”ti.

<b>Sa ve vidvā sa vedagū,</b>

<b>ñatvā dhammaṁ anissito;</b>

<b>Sammā so loke iriyāno,</b>

<b>na pihetīdha kassaci.</b>

<b>Sa ve vidvā sa vedagū</b>ti.

<b>Vidvā</b>ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.

<b>Vedagū</b>ti.

Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe… sabbavedanāsu vītarāgo sabbavedamaticca vedagū soti—

sa ve vidvā sa vedagū.

<b>Ñatvā dhammaṁ anissito</b>ti.

<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

<b>Anissito</b>ti dve nissayā—

taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe…

ayaṁ taṇhānissayo …pe…

ayaṁ diṭṭhinissayo.

Taṇhānissayaṁ pahāya diṭṭhinissayaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ anissito …

sotaṁ anissito …

ghānaṁ anissito …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

ñatvā dhammaṁ anissito.

<b>Sammā so loke iriyāno</b>ti.

Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti …pe…

yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti—

sammā so loke iriyāno.

<b>Na pihetīdha kassacī</b>ti.

<b>Pihā</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so kassaci na piheti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti—

na pihetīdha kassaci.

Tenāha bhagavā—

“Sa ve vidvā sa vedagū,

ñatvā dhammaṁ anissito;

Sammā so loke iriyāno,

na pihetīdha kassacī”ti.

<b>Yodha kāme accatari,</b>

<b>saṅgaṁ loke duraccayaṁ;</b>

<b>Na so socati nājjheti,</b>

<b>chinnasoto abandhano.</b>

<b>Yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayan</b>ti.

<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁ ṭhānappatto yaṁ dhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Saṅgā</b>ti satta saṅgā—

rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo.

<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

<b>Saṅgaṁ loke duraccayan</b>ti.

Yo kāme ca saṅge ca loke duraccaye durativatte duttare duppatare dussamatikkame dubbītivatte atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—

yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayaṁ.

<b>Na so socati nājjhetī</b>ti.

Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.

“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati …pe…

sotaṁ me …

ghānaṁ me …

jivhā me …

kāyo me …

rūpā me …

saddā me …

gandhā me …

rasā me …

phoṭṭhabbā me …

kulaṁ me …

gaṇo me …

āvāso me …

lābho me …

yaso me …

pasaṁsā me …

sukhaṁ me …

cīvaraṁ me …

piṇḍapāto me …