巴利《小部》· 大义释

asītivassikopi …

navutivassikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjatīti—

oraṁ vassasatāpi miyyati.

<b>Yo cepi aticca jīvatī</b>ti.

Yo vassasataṁ atikkamitvā jīvati so ekaṁ vā vassaṁ jīvati,

dve vā vassāni jīvati,

tīṇi vā vassāni jīvati,

cattāri vā vassāni jīvati,

pañca vā vassāni jīvati …pe…

dasa vā vassāni jīvati,

vīsati vā vassāni jīvati,

tiṁsaṁ vā vassāni jīvati, cattārīsaṁ vā vassāni jīvatīti—

yo cepi aticca jīvati.

<b>Atha kho so jarasāpi miyyatī</b>ti.

Yadā jiṇṇo hoti vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto khaṇḍadanto palitakeso vilūnaṁ khalitasiro valinaṁ tilakāhatagatto vaṅko bhoggo daṇḍaparāyano, so jarāyapi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, natthi maraṇamhā mokkho.

“Phalānamiva pakkānaṁ,

pāto patanato bhayaṁ;

Evaṁ jātāna maccānaṁ,

niccaṁ maraṇato bhayaṁ.

Yathāpi kumbhakārassa,

kataṁ mattikabhājanaṁ;

Sabbaṁ bhedanapariyantaṁ,

evaṁ maccāna jīvitaṁ.

Daharā ca mahantā ca,

ye bālā ye ca paṇḍitā;

Sabbe maccuvasaṁ yanti,

sabbe maccuparāyanā.

Tesaṁ maccuparetānaṁ,

gacchataṁ paralokato;

Na pitā tāyate puttaṁ,

ñātī vā pana ñātake.

Pekkhataññeva ñātīnaṁ,

passa lālappataṁ puthu;

Ekamekova maccānaṁ,

govajjho viya niyyati;

Evamabbhāhato loko,

maccunā ca jarāya cā”ti.

Atha kho so jarasāpi miyyati.

Tenāha bhagavā—

“Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ,

Oraṁ vassasatāpi miyyati;

Yo cepi aticca jīvati,

Atha kho so jarasāpi miyyatī”ti.

<b>Socanti janā mamāyite,</b>

<b>Na hi santi niccā pariggahā;</b>

<b>Vinābhāvaṁ santamevidaṁ,</b>

<b>Iti disvā nāgāramāvase.</b>

<b>Socanti janā mamāyite</b>ti.

<b>Janā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.

<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—

taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…

idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhimamattaṁ.

Mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti.

Mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—

socanti janā mamāyite.

<b>Na hi santi niccā pariggahā</b>ti.

Dve pariggahā—

taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe…

ayaṁ taṇhāpariggaho …pe…

ayaṁ diṭṭhipariggaho.

Taṇhāpariggaho anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo vipariṇāmadhammo.

Diṭṭhipariggahopi anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo vipariṇāmadhammo.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“passatha no tumhe, bhikkhave, taṁ pariggahaṁ yvāyaṁ pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyyā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Sādhu, bhikkhave.

Ahampi kho taṁ, bhikkhave, pariggahaṁ na samanupassāmi, yvāyaṁ pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyyā”ti.

Pariggahā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā natthi na santi na saṁvijjanti na labbhantīti—

na hi santi niccā pariggahā.

<b>Vinābhāvaṁ santamevidan</b>ti.

Nānābhāve vinābhāve aññathābhāve sante saṁvijjamāne upalabbhiyamāne.

Vuttañhetaṁ bhagavatā —

“alaṁ, ānanda.

Mā soci mā paridevi.

Nanu etaṁ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṁ—

‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo.

Taṁ kutettha, ānanda, labbhā—

yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ taṁ vata mā palujjī’ti.

Netaṁ ṭhānaṁ vijjati.

Purimānaṁ purimānaṁ khandhānaṁ dhātūnaṁ āyatanānaṁ vipariṇāmaññathābhāvā pacchimā pacchimā khandhā ca dhātuyo ca āyatanāni ca pavattantī”ti—

vinābhāvaṁ santamevidaṁ.

<b>Iti disvā nāgāramāvase</b>ti.

<b>Itī</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā metaṁ.

<b>Itī</b>ti iti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mamattesūti—

iti disvā.

<b>Nāgāramāvase</b>ti sabbaṁ gharāvāsapalibodhaṁ chinditvā puttadārapalibodhaṁ chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā sannidhipalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—

iti disvā nāgāramāvase.

Tenāha bhagavā—

“Socanti janā mamāyite,

Na hi santi niccā pariggahā;

Vinābhāvaṁ santamevidaṁ,

Iti disvā nāgāramāvase”ti.

<b>Maraṇenapi taṁ pahīyati,</b>

<b>Yaṁ puriso mamidanti maññati;</b>

<b>Etampi viditvāna paṇḍito,</b>

<b>Na mamattāya nametha māmako.</b>

<b>Maraṇenapi taṁ pahīyatī</b>ti.

<b>Maraṇan</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccumaraṇaṁ kālaṅkiriyā khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo.

<b>Tan</b>ti rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ.

<b>Pahīyatī</b>ti pahīyati jahīyati vijahīyati antaradhāyati vippalujjati.

Bhāsitampi hetaṁ—

“Pubbeva maccaṁ vijahanti bhogā,

Maccova ne pubbataraṁ jahāti;

Asassatā bhogino kāmakāmī,

Tasmā na socāmahaṁ sokakāle.

Udeti āpūrati veti cando,

Atthaṁ tapetvāna paleti sūriyo;

Viditā mayā sattuka lokadhammā,

Tasmā na socāmahaṁ sokakāle”ti.

<b>Maraṇenapi taṁ pahīyati.</b>

<b>Yaṁ puriso mamidanti maññatī</b>ti.

<b>Yan</b>ti rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ.

<b>Puriso</b>ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpo.

<b>Mamidanti maññatī</b>ti taṇhāmaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, kilesamaññanāya maññati, duccaritamaññanāya maññati, payogamaññanāya maññati, vipākamaññanāya maññatīti—

yaṁ puriso mamidanti maññati.

<b>Etampi viditvāna paṇḍito</b>ti.

Etaṁ ādīnavaṁ ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mamattesūti, etampi viditvā paṇḍito dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—

etampi viditvāna paṇḍito.

<b>Na mamattāya nametha māmako</b>ti.