巴利《小部》· 大义释

“mayhaṁ alābho”ti socati,

“tassa yaso”ti socati,

“mayhaṁ ayaso”ti socati,

“tassa pasaṁsā”ti socati,

“mayhaṁ nindā”ti socati,

“tassa sukhan”ti socati,

“mayhaṁ dukkhan”ti socati,

“so sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ, ahamasmi asakkato agarukato amānito apūjito anapacito na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan”ti socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjatīti—

paridevati socati.

<b>Hīnavādo</b>ti hīnavādo nihīnavādo parihīnavādo parihāpitavādo na paripūravādoti—

paridevati socati hīnavādo.

<b>Upaccagā manti anutthunātī</b>ti.

So maṁ vādena vādaṁ accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti.

Evampi upaccagā manti.

Atha vā maṁ vādena vādaṁ abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā maddayitvā carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti.

Evampi upaccagā manti.

<b>Anutthunā</b> vuccati vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattanti—

upaccagā manti anutthunāti.

Tenāha bhagavā—

“Yamassa vādaṁ parihīnamāhu,

Apāhataṁ pañhavimaṁsakāse;

Paridevati socati hīnavādo,

Upaccagā manti anutthunātī”ti.

<b>Ete vivādā samaṇesu jātā,</b>

<b>Etesu ugghātinighāti hoti;</b>

<b>Etampi disvā virame kathojjaṁ,</b>

<b>Na haññadatthatthi pasaṁsalābhā.</b>

<b>Ete vivādā samaṇesu jātā</b>ti.

<b>Samaṇā</b>ti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā.

Ete diṭṭhikalahā diṭṭhibhaṇḍanā diṭṭhiviggahā diṭṭhivivādā diṭṭhimedhagā samaṇesu jātā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtāti—

ete vivādā samaṇesu jātā.

<b>Etesu ugghātinighāti hotī</b>ti.

Jayaparājayo hoti,

lābhālābho hoti,

yasāyaso hoti,

nindāpasaṁsā hoti,

sukhadukkhaṁ hoti,

somanassadomanassaṁ hoti,

iṭṭhāniṭṭhaṁ hoti,

anunayapaṭighaṁ hoti,

ugghātitanigghātitaṁ hoti,

anurodhavirodho hoti,

jayena cittaṁ ugghātitaṁ hoti parājayena cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

lābhena cittaṁ ugghātitaṁ hoti alābhena cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

yasena cittaṁ ugghātitaṁ hoti ayasena cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

pasaṁsāya cittaṁ ugghātitaṁ hoti nindāya cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

sukhena cittaṁ ugghātitaṁ hoti dukkhena cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

somanassena cittaṁ ugghātitaṁ hoti domanassena cittaṁ nigghātitaṁ hoti,

unnatiyā cittaṁ ugghātitaṁ hoti,

onatiyā cittaṁ nigghātitaṁ hotīti—

etesu ugghātinighāti hoti.

<b>Etampi disvā virame kathojjan</b>ti.

<b>Etampi disvā</b>ti etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti—

<b>etampi disvā virame kathojjan</b>ti.

<b>Kathojja</b>ṁ vuccati kalaho bhaṇḍanaṁ viggaho vivādo medhagaṁ.

Atha vā <b>kathojjan</b>ti anojavantī sā kathā kathojjaṁ na kareyya,

kalahaṁ na kareyya,

bhaṇḍanaṁ na kareyya,

viggahaṁ na kareyya,

vivādaṁ na kareyya,

medhagaṁ na kareyya,

kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya,

kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

etampi disvā virame kathojjaṁ.

<b>Na haññadatthatthi pasaṁsalābhā</b>ti.

Pasaṁsalābhā añño attho natthi attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho,

samparāyiko vā attho,

uttāno vā attho,

gambhīro vā attho,

gūḷho vā attho,

paṭicchanno vā attho,

neyyo vā attho,

nīto vā attho,

anavajjo vā attho,

nikkileso vā attho,

vodāno vā attho,

paramattho vā attho natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhantīti—

na haññadatthatthi pasaṁsalābhā.

Tenāha bhagavā—

“Ete vivādā samaṇesu jātā,

Etesu ugghātinighāti hoti;

Etampi disvā virame kathojjaṁ,

Na haññadatthatthi pasaṁsalābhā”ti.

<b>Pasaṁsito vā pana tattha hoti,</b>

<b>Akkhāya vādaṁ parisāya majjhe;</b>

<b>So hassatī unnamatī ca tena,</b>

<b>Pappuyya tamatthaṁ yathā mano ahu.</b>

<b>Pasaṁsito vā pana tattha hotī</b>ti.

<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā pasaṁsito thomito kittito vaṇṇito hotīti—

pasaṁsito vā pana tattha hoti.

<b>Akkhāya vādaṁ parisāya majjhe</b>ti.

Khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano vādaṁ akkhāya ācikkhitvā anuvādaṁ akkhāya ācikkhitvā thambhayitvā brūhayitvā dīpayitvā jotayitvā voharitvā pariggaṇhitvāti—

akkhāya vādaṁ parisāya majjhe.

<b>So hassatī unnamatī ca tenā</b>ti.

So tena jayatthena tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo.

Atha vā dantavidaṁsakaṁ hasamāno.

<b>So hassatī unnamatī ca tenā</b>ti so tena jayatthena unnato hoti unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti—

so hassatī unnamatī ca tena.

<b>Pappuyya tamatthaṁ yathā mano ahū</b>ti.

Taṁ jayatthaṁ pappuyya pāpuṇitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā.

<b>Yathā mano ahū</b>ti yathā mano ahu, yathā citto ahu, yathā saṅkappo ahu, yathā viññāṇo ahūti—

pappuyya tamatthaṁ yathā mano ahu.

Tenāha bhagavā—

“Pasaṁsito vā pana tattha hoti,

Akkhāya vādaṁ parisāya majjhe;

So hassatī unnamatī ca tena,

Pappuyya tamatthaṁ yathā mano ahū”ti.

<b>Yā unnatī sāssa vighātabhūmi,</b>

<b>Mānātimānaṁ vadate paneso;</b>

<b>Etampi disvā na vivādayetha,</b>

<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti.</b>

<b>Yā unnatī sāssa vighātabhūmī</b>ti.

Yā unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassāti—

yā unnati.

<b>Sāssa vighātabhūmī</b>ti sā tassa vighātabhūmi upaghātabhūmi pīḷanabhūmi ghaṭṭanabhūmi upaddavabhūmi upasaggabhūmīti—

yā unnatī sāssa vighātabhūmi.

<b>Mānātimānaṁ vadate paneso</b>ti.

So puggalo mānañca vadati atimānañca vadatīti—

mānātimānaṁ vadate paneso.

<b>Etampi disvā na vivādayethā</b>ti.