巴利《小部》· 大义释

yadidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā.

Yasmā kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī”ti.

Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

<b>Mamattaṁ so asaṁvindan</b>ti.

<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—

taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…

idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhimamattaṁ.

Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamattaṁ avindanto asaṁvindanto anadhigacchanto appaṭilabhantoti—

mamattaṁ so asaṁvindaṁ.

<b>Natthi meti na socatī</b>ti.

Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.

“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati,

“sotaṁ me …pe…

sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—

natthi meti na socati.

Tenāha bhagavā—

“Yassa natthi idaṁ meti,

paresaṁ vāpi kiñcanaṁ;

Mamattaṁ so asaṁvindaṁ,

natthi meti na socatī”ti.

<b>Aniṭṭhurī ananugiddho,</b>

<b>anejo sabbadhī samo;</b>

<b>Tamānisaṁsaṁ pabrūmi,</b>

<b>pucchito avikampinaṁ.</b>

<b>Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhī samo</b>ti.

Katamaṁ <b>niṭṭhuriyaṁ</b>?

Idhekacco niṭṭhuriyo hoti, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati usūyati issaṁ bandhati.

Yaṁ evarūpaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—

idaṁ vuccati niṭṭhuriyaṁ.

Yassetaṁ niṭṭhuriyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe…

ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati aniṭṭhurīti.

<b>Ananugiddho</b>ti.

<b>Gedho</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yasseso gedho pahīno samucchinno …pe… ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati ananugiddho.

So rūpe agiddho,

sadde …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—

aniṭṭhurī ananugiddho.

<b>Anejo sabbadhī samo</b>ti.

<b>Ejā</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.

Ejāya pahīnattā anejo.

So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—

anejo.

<b>Sabbadhī samo</b>ti <b>sabbaṁ</b> vuccati dvādasāyatanāni.

Cakkhu ceva rūpā ca …pe…

mano ceva dhammā ca.

Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, so vuccati sabbadhi samo.

So sabbattha tādi sabbattha majjhatto sabbattha upekkhakoti—

anejo sabbadhī samo.

<b>Tamānisaṁsaṁ pabrūmi, pucchito avikampinan</b>ti.

Avikampinaṁ puggalaṁ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito ime cattāro ānisaṁse pabrūmi.

Yo so aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti brūmi ācikkhāmi …pe… pakāsemīti—

tamānisaṁsaṁ pabrūmi pucchito avikampinaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Aniṭṭhurī ananugiddho,

anejo sabbadhī samo;

Tamānisaṁsaṁ pabrūmi,

pucchito avikampinan”ti.

<b>Anejassa vijānato,</b>

<b>natthi kāci nisaṅkhati;</b>

<b>Virato so viyārabbhā,</b>

<b>khemaṁ passati sabbadhi.</b>

<b>Anejassa vijānato</b>ti.

<b>Ejā</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.

Ejāya pahīnattā anejo.

So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—

anejassa.

<b>Vijānato</b>ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhatoti—

anejassa vijānato.

<b>Natthi kāci nisaṅkhatī</b>ti.

<b>Nisaṅkhatiyo</b> vuccanti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro.

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā nisaṅkhatiyo natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

natthi kāci nisaṅkhati.

<b>Virato so viyārabbhā</b>ti.

Viyārabbho vuccati puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro.

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā ārabbhā viyārabbhā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

virato so viyārabbhā.

<b>Khemaṁ passati sabbadhī</b>ti.

Bhayakaro rāgo bhayakaro doso bhayakaro moho …pe… bhayakarā kilesā.

Bhayakarassa rāgassa pahīnattā …pe… bhayakarānaṁ kilesānaṁ pahīnattā sabbattha khemaṁ passati sabbattha abhayaṁ passati sabbattha anītikaṁ passati sabbattha anupaddavaṁ passati sabbattha anupasaggaṁ passati sabbattha anupasaṭṭhattaṁ passatīti—

khemaṁ passati sabbadhi.

Tenāha bhagavā—

“Anejassa vijānato,

natthi kāci nisaṅkhati;

Virato so viyārabbhā,

khemaṁ passati sabbadhī”ti.

<b>Na samesu na omesu,</b>

<b>Na ussesu vadate muni;</b>

<b>Santo so vītamaccharo,</b>

<b>Nādeti na nirassati.</b>

(Iti bhagavā.)

<b>Na samesu na omesu, na ussesu vadate munī</b>ti.

<b>Munī</b>ti.

Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.

“Seyyohamasmī”ti vā “sadisohamasmī”ti vā “hīnohamasmī”ti vā na vadati na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti—

na samesu na omesu, na ussesu vadate muni.

<b>Santo so vītamaccharo</b>ti.

<b>Santo</b>ti rāgassa santattā samitattā santo,

dosassa …pe…

mohassa …

sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—

santo.

So <b>vītamaccharo</b>ti.

Pañca macchariyāni āvāsamacchariyaṁ …pe… gāho vuccati macchariyaṁ.

Yassetaṁ macchariyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe… ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati vītamaccharo vigatamaccharo cattamaccharo vantamaccharo muttamaccharo pahīnamaccharo paṭinissaṭṭhamaccharoti—

santo so vītamaccharo.

<b>Nādeti na nirassati, iti bhagavā</b>ti.

<b>Nādetī</b>ti rūpaṁ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati,

vedanaṁ …

saññaṁ …

saṅkhāre …