巴利《小部》· 大义释

diṭṭhe sute sīlavate mute vā ete ca nissāya vimānadassī.

<b>Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno</b>ti.

Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni.

Diṭṭhivinicchaye vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—

vinicchaye ṭhatvā.

<b>Pahassamāno</b>ti tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo.

Atha vā dantavidaṁsakaṁ pahassamānoti—

vinicchaye ṭhatvā pahassamāno.

<b>Bālo paro akkusaloti cāhā</b>ti.

Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī amedhāvī duppaññoti, evamāha evaṁ katheti evaṁ bhaṇati evaṁ dīpayati evaṁ voharatīti—

bālo paro akkusaloti cāha.

Tenāha bhagavā—

“Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,

Ete ca nissāya vimānadassī;

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno,

Bālo paro akkusaloti cāhā”ti.

<b>Yeneva bāloti paraṁ dahāti,</b>

<b>Tenātumānaṁ kusaloti cāha;</b>

<b>Sayamattanā so kusalāvadāno,</b>

<b>Aññaṁ vimāneti tadeva pāva.</b>

<b>Yeneva bāloti paraṁ dahātī</b>ti.

Yeneva hetunā yena paccayena yena kāraṇena yena pabhavena paraṁ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—

yeneva bāloti paraṁ dahāti.

<b>Tenātumānaṁ kusaloti cāhā</b>ti.

<b>Ātumāno</b> vuccati attā.

Sopi teneva hetunā tena paccayena tena kāraṇena tena pabhavena attānaṁ ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—

tenātumānaṁ kusaloti cāha.

<b>Sayamattanā so kusalāvadāno</b>ti.

Sayameva attānaṁ kusalavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti—

sayamattanā so kusalāvadāno.

<b>Aññaṁ vimāneti tadeva pāvā</b>ti.

Na sammānetītipi aññaṁ vimāneti.

Atha vā domanassaṁ janetītipi aññaṁ vimāneti.

<b>Tadeva pāvā</b>ti tadeva taṁ diṭṭhigataṁ pāvadati “itipāyaṁ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano”ti—

aññaṁ vimāneti tadeva pāvada.

Tenāha bhagavā—

“Yeneva bāloti paraṁ dahāti,

Tenātumānaṁ kusaloti cāha;

Sayamattanā so kusalāvadāno,

Aññaṁ vimāneti tadeva pāvā”ti.

<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto,</b>

<b>Mānena matto paripuṇṇamānī;</b>

<b>Sayameva sāmaṁ manasābhisitto,</b>

<b>Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.</b>

<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto</b>ti.

Atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni.

Kiṅkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni?

Sabbā tā diṭṭhiyo kāraṇātikkantā lakkhaṇātikkantā ṭhānātikkantā, taṅkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni.

Sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā.

Kiṅkāraṇā sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā?

Te aññamaññaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti, taṅkāraṇā sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā.

<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto</b>ti.

Atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo anomoti—

atisāradiṭṭhiyā so samatto.

<b>Mānena matto paripuṇṇamānī</b>ti.

Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhimānena matto pamatto ummatto atimattoti—

mānena matto.

<b>Paripuṇṇamānī</b>ti paripuṇṇamānī samattamānī anomamānīti—

mānena matto paripuṇṇamānī.

<b>Sayameva sāmaṁ manasābhisitto</b>ti.

Sayameva attānaṁ cittena abhisiñcati “ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī”ti—

sayameva sāmaṁ manasābhisitto.

<b>Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā</b>ti.

Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti—

diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

Tenāha bhagavā—

“Atisāradiṭṭhiyā so samatto,

Mānena matto paripuṇṇamānī;

Sayameva sāmaṁ manasābhisitto,

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā”ti.

<b>Parassa ce hi vacasā nihīno,</b>

<b>Tumo sahā hoti nihīnapañño;</b>

<b>Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro,</b>

<b>Na koci bālo samaṇesu atthi.</b>

<b>Parassa ce hi vacasā nihīno</b>ti parassa ce vācāya vacanena ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti—

parassa ce hi vacasā nihīno.

<b>Tumo sahā hoti nihīnapañño</b>ti.

Sopi teneva sahā hoti hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti—

tumo sahā hoti nihīnapañño.

<b>Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro</b>ti atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—

atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro.

<b>Na koci bālo samaṇesu atthī</b>ti.

Samaṇesu na koci bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto atthi, sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti—

na koci bālo samaṇesu atthi.

Tenāha bhagavā—

“Parassa ce hi vacasā nihīno,

Tumo sahā hoti nihīnapañño;

Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro,

Na koci bālo samaṇesu atthī”ti.

<b>Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ,</b>

<b>Aparaddhā suddhimakevalī te;</b>

<b>Evampi titthyā puthuso vadanti,</b>

<b>Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.</b>

<b>Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ, aparaddhā suddhimakevalī te</b>ti.

Ito aññaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ye abhivadanti, te suddhimaggaṁ visuddhimaggaṁ parisuddhimaggaṁ vodātamaggaṁ pariyodātamaggaṁ viraddhā aparaddhā khalitā galitā aññāya aparaddhā akevalī te, asamattā te, aparipuṇṇā te, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—

aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ, aparaddhā suddhimakevalī te.

<b>Evampi titthyā puthuso vadantī</b>ti.

<b>Titthaṁ</b> vuccati diṭṭhigataṁ.

Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā.

Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatāni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

evampi titthyā puthuso vadanti.

<b>Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā</b>ti.

Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhirāgena rattā abhirattāti—

sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

Tenāha bhagavā—

“Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ,

Aparaddhā suddhimakevalī te;

Evampi titthyā puthuso vadanti,

Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā”ti.

<b>Idheva suddhiṁ iti vādayanti,</b>

<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhu;</b>

<b>Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā,</b>

<b>Sakāyane tattha daḷhaṁ vadānā.</b>

<b>Idheva suddhiṁ iti vādayantī</b>ti.

Idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

idheva suddhiṁ iti vādayanti.

<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhū</b>ti.