巴利《小部》· 大义释

Sadisohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—

samoti attānamanūpaneyya.

<b>Hīno na maññetha visesi vāpī</b>ti.

Hīnohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.

Seyyohamasmīti attānaṁ na upaneyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti—

hīno na maññetha visesi vāpi.

Tenāha bhagavā—

“Diṭṭhimpi lokasmiṁ na kappayeyya,

Ñāṇena vā sīlavatena vāpi;

Samoti attānamanūpaneyya,

Hīno na maññetha visesi vāpī”ti.

<b>Attaṁ pahāya anupādiyāno,</b>

<b>Ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti;</b>

<b>Sa ve viyattesu na vaggasārī,</b>

<b>Diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.</b>

<b>Attaṁ pahāya anupādiyāno</b>ti.

<b>Attaṁ pahāyā</b>ti attadiṭṭhiṁ pahāya.

<b>Attaṁ pahāyā</b>ti gāhaṁ pahāya.

<b>Attaṁ pahāyā</b>ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—

attaṁ pahāya.

<b>Anupādiyāno</b>ti catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhamāno aparāmāsamāno anabhinivisamānoti—

attaṁ pahāya anupādiyāno.

<b>Ñāṇenapi so nissayaṁ no karotī</b>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhānissayaṁ vā diṭṭhinissayaṁ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti na abhinibbattetīti—

ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti.

<b>Sa ve viyattesu na vaggasārī</b>ti sa ve viyattesu bhinnesu dvejjhāpannesu dveḷhakajātesu nānādiṭṭhikesu nānākhantikesu nānārucikesu nānāladdhikesu nānādiṭṭhinissayaṁ nissitesu chandāgatiṁ gacchantesu dosāgatiṁ gacchantesu mohāgatiṁ gacchantesu bhayāgatiṁ gacchantesu na chandāgatiṁ gacchati na dosāgatiṁ gacchati na mohāgatiṁ gacchati na bhayāgatiṁ gacchati na rāgavasena gacchati na dosavasena gacchati na mohavasena gacchati na mānavasena gacchati na diṭṭhivasena gacchati na uddhaccavasena gacchati na vicikicchāvasena gacchati na anusayavasena gacchati na vaggehi dhammehi yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—

sa ve viyattesu na vaggasārī.

<b>Diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī</b>ti.

Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

So kiñci diṭṭhigataṁ na pacceti na paccāgacchatīti—

diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.

Tenāha bhagavā—

“Attaṁ pahāya anupādiyāno,

Ñāṇenapi so nissayaṁ no karoti;

Sa ve viyattesu na vaggasārī,

Diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī”ti.

<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi,</b>

<b>Bhavābhavāya idha vā huraṁ vā;</b>

<b>Nivesanā tassa na santi keci,</b>

<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ.</b>

<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi, bhavābhavāya idha vā huraṁ vā</b>ti <b>yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Anto</b>ti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto;

atīto eko anto, anāgato dutiyo anto;

sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto;

nāmaṁ eko anto, rūpaṁ dutiyo anto;

cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto;

sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto.

<b>Paṇidhi</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

<b>Bhavābhavāyā</b>ti bhavābhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā.

<b>Idhā</b>ti sakattabhāvo,

<b>hurā</b>ti parattabhāvo;

<b>idhā</b>ti sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ,

<b>hurā</b>ti pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ;

<b>idhā</b>ti cha ajjhattikāni āyatanāni,

<b>hurā</b>ti cha bāhirāni āyatanāni;

<b>idhā</b>ti manussaloko,

<b>hurā</b>ti devaloko;

<b>idhā</b>ti kāmadhātu,

<b>hurā</b>ti rūpadhātu arūpadhātu;

<b>idhā</b>ti kāmadhātu rūpadhātu.

<b>Hurā</b>ti arūpadhātu.

<b>Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṁ vā</b>ti.

Yassa ubho ante ca bhavābhavāya ca idha hurañca paṇidhi taṇhā natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṁ vā.

<b>Nivesanā tassa na santi kecī</b>ti.

<b>Nivesanā</b>ti dve nivesanā—

taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca …pe…

ayaṁ taṇhānivesanā …pe…

ayaṁ diṭṭhinivesanā.

<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

<b>Nivesanā tassa na santi kecī</b>ti nivesanā tassa na santi keci natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

nivesanā tassa na santi keci.

<b>Dhammesu niccheyya samuggahītan</b>ti.

<b>Dhammesū</b>ti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu.

<b>Niccheyyā</b>ti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

<b>Samuggahītan</b>ti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho, “idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—

dhammesu niccheyya samuggahītaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Yassūbhayante paṇidhīdha natthi,

Bhavābhavāya idha vā huraṁ vā;

Nivesanā tassa na santi keci,

Dhammesu niccheyya samuggahītan”ti.

<b>Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā,</b>

<b>Pakappitā natthi aṇūpi saññā;</b>

<b>Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānaṁ,</b>

<b>Kenīdha lokasmiṁ vikappayeyya.</b>

<b>Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā, pakappitā natthi aṇūpi saññā</b>ti.

<b>Tassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.

Tassa diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā saññāpubbaṅgamatā saññāvikappayeyyatā saññāviggahena saññāya uṭṭhapitā samuṭṭhapitā kappitā pakappitā saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā, diṭṭhi natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—

tassīdha diṭṭhe va sute mute vā pakappitā natthi aṇūpi saññā.

<b>Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānan</b>ti.

Brāhmaṇoti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo—

sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti …pe…

asito tādi pavuccate sa brahmā.

Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānanti.

Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyantaṁ agaṇhantaṁ aparāmasantaṁ anabhinivesantanti—

taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānaṁ.

<b>Kenīdha lokasmiṁ vikappayeyyā</b>ti.

<b>Kappā</b>ti dve kappā—

taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe…

ayaṁ taṇhākappo …pe…

ayaṁ diṭṭhikappo.

Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho.

Taṇhākappassa pahīnattā, diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya kena dosena kappeyya kena mohena kappeyya kena mānena kappeyya kāya diṭṭhiyā kappeyya kena uddhaccena kappeyya kāya vicikicchāya kappeyya kehi anusayehi kappeyya—

rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā.

Te abhisaṅkhārā pahīnā.

Abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena kappeyya—

nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā.

So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṁ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṁ āpajjeyya.

<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—

kenīdha lokasmiṁ vikappayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā,

Pakappitā natthi aṇūpi saññā;

Taṁ brāhmaṇaṁ diṭṭhimanādiyānaṁ,

Kenīdha lokasmiṁ vikappayeyyā”ti.

<b>Na kappayanti na purekkharonti,</b>

<b>Dhammāpi tesaṁ na paṭicchitāse;</b>

<b>Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,</b>

<b>Pāraṅgato na pacceti tādī.</b>