巴利《小部》· 大义释

Ito samuṭṭhāya manovitakkā,

Kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti.

Evampi tatrāsayāti—

parissayā.

<b>Maddantenaṁ parissayā</b>ti.

Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—

maddantenaṁ parissayā.

<b>Tato naṁ dukkhamanvetī</b>ti.

<b>Tato</b>ti tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jarādukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, byādhidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, maraṇadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, mānusikaṁ dukkhaṁ …

gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ …

gabbhe ṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ …

gabbhā vuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ …

jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ …

jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ …

attūpakkamaṁ dukkhaṁ …

parūpakkamaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,

dukkhadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,

saṅkhāradukkhaṁ …

vipariṇāmadukkhaṁ …

cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ, madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassadukkhaṁ …

mātumaraṇaṁ dukkhaṁ …

pitumaraṇaṁ dukkhaṁ …

bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ …

bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ …

puttamaraṇaṁ dukkhaṁ …

dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ …

ñātibyasanaṁ dukkhaṁ …

bhogabyasanaṁ dukkhaṁ …

rogabyasanaṁ dukkhaṁ …

sīlabyasanaṁ dukkhaṁ …

diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti—

tato naṁ dukkhamanveti.

<b>Nāvaṁ bhinnamivodakan</b>ti.

Yathā bhinnaṁ nāvaṁ dakamesiṁ tato tato udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,

puratopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,

pacchatopi …

heṭṭhatopi …

passatopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti;

evamevaṁ tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,

jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti …pe…

diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti—

nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Abalā naṁ balīyanti,

maddante naṁ parissayā;

Tato naṁ dukkhamanveti,

nāvaṁ bhinnamivodakan”ti.

<b>Tasmā jantu sadā sato,</b>

<b>kāmāni parivajjaye;</b>

<b>Te pahāya tare oghaṁ,</b>

<b>nāvaṁ sitvāva pāragū.</b>

<b>Tasmā jantu sadā sato</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti—

tasmā.

<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.

<b>Sadā</b>ti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ avīci santati sahitaṁ phassitaṁ, purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ pacchimayāmaṁ, kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe.

<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,

vedanāsu …

citte …

dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.

Aparehi catūhi kāraṇehi sato …pe…

so vuccati satoti—

tasmā jantu sadā sato.

<b>Kāmāni parivajjaye</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Kāmāni parivajjaye</b>ti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya—

vikkhambhanato vā samucchedato vā.

Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya?

“Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,

“maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,

“tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ bhāvento vikkhambhanato kāme parivajjeyya.

Evaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…

evaṁ samucchedato kāme parivajjeyyāti—

kāmāni parivajjaye.

<b>Te pahāya tare oghan</b>ti.

<b>Te</b>ti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;

kāmacchandanīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;

byāpādanīvaraṇaṁ …pe…

thinamiddhanīvaraṇaṁ …

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ …

vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—

te pahāya tare oghaṁ.

<b>Nāvaṁ sitvāva pāragū</b>ti.

Yathā garukaṁ nāvaṁ bhārikaṁ udakaṁ sitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya;

evamevaṁ vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;

kāmacchandanīvaraṇaṁ …

byāpādanīvaraṇaṁ …

thinamiddhanīvaraṇaṁ …

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ …

vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya.

Pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.

Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

<b>Pāraṁ gaccheyyā</b>ti—

pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phuseyya, pāraṁ sacchikareyya.

<b>Pāragū</b>ti yopi pāraṁ gantukāmo sopi pāragū;

yopi pāraṁ gacchati sopi pāragū;

yopi pāraṅgato, sopi pāragū.

Vuttampi hetaṁ bhagavatā—

“Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṁ adhivacanaṁ.

So abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū.

Abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṁ, pahānapāragū sabbakilesānaṁ, bhāvanāpāragū catunnaṁ ariyamaggānaṁ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṁ.

So vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā.

So pāraṅgato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.

So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho, dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ.

So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.

So nevācinati nāpacinati, apacinitvā ṭhito.

Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito.

Neva saṁsibbati na ussineti, visinitvā ṭhito.

Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.

Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekkhena samādhikkhandhena …

asekkhena paññākkhandhena …

asekkhena vimuttikkhandhena …

asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Saccaṁ sampaṭipādiyitvā ṭhito.