巴利《小部》· 大义释

anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto,

anuppannassa vā dutiyassa jhānassa …

tatiyassa jhānassa …

catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti.

Evampi jhānānuyutto.

Atha vā uppannaṁ vā paṭhamaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti,

uppannaṁ vā dutiyaṁ jhānaṁ …

tatiyaṁ jhānaṁ …

catutthaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkarotīti.

Evampi jhānānuyutto.

<b>Bahujāgarassā</b>ti idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi katvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodhetīti—

jhānānuyutto bahujāgarassa.

<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti.

<b>Upekkhā</b>ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa.

<b>Samāhitatto</b>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi.

<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti.

Catutthe jhāne upekkhaṁ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti—

upekkhamārabbha samāhitatto.

<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti.

<b>Takkā</b>ti nava vitakkā—

kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatāpaṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko—

ime vuccanti nava vitakkā.

Kāmavitakkānaṁ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṁ byāpādasaññāsayo, vihiṁsāvitakkānaṁ vihiṁsāsaññāsayo.

Atha vā takkānaṁ vitakkānaṁ saṅkappānaṁ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṁ āsayo, uddhaccaṁ āsayo.

<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ pādakukkuccampi kukkuccaṁ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā.

Yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—

idaṁ vuccati kukkuccaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—

katattā ca akatattā ca.

Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho?

“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

“Kataṁ me vacīduccaritaṁ …

kataṁ me manoduccaritaṁ …

kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

“Kataṁ me adinnādānaṁ …

kato me kāmesumicchācāro …

kato me musāvādo …

katā me pisuṇā vācā …

katā me pharusā vācā …

kato me samphappalāpo …

katā me abhijjhā …

kato me byāpādo …

katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;

“indriyesumhi aguttadvāro”ti …

“bhojane amattaññūmhī”ti …

“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti …

“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti …

“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti …

“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti …

“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti …

“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti …

“abhāvitāni me pañca balānī”ti …

“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti …

“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti …

“dukkhaṁ me apariññātan”ti …

“dukkhasamudayo me appahīno”ti …

“maggo me abhāvito”ti …

“nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti.

Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde.

Tenāha bhagavā—

“Okkhittacakkhu na ca pādalolo,

Jhānānuyutto bahujāgarassa;

Upekkhamārabbha samāhitatto,

Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde”ti.

<b>Cudito vacībhi satimābhinande,</b>

<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde;</b>

<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,</b>

<b>Janavādadhammāya na cetayeyya.</b>

<b>Cudito vacībhi satimābhinande</b>ti.

<b>Cudito</b>ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti—

“idaṁ te, āvuso, ayuttaṁ, idaṁ te appattaṁ, idaṁ te asāruppaṁ, idaṁ te asīlaṭṭhan”ti.

Satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṁnhāto uppalamālaṁ vā vassikamālaṁ vā adhimuttakamālaṁ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṁ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya;

evamevaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

“Nidhīnaṁva pavattāraṁ,

yaṁ passe vajjadassinaṁ;

Niggayhavādiṁ medhāviṁ,

tādisaṁ paṇḍitaṁ bhaje.

Tādisaṁ bhajamānassa,

seyyo hoti na pāpiyo;

Ovadeyyānusāseyya,

asabbhā ca nivāraye;

Satañhi so piyo hoti,

asataṁ hoti appiyo”ti.

<b>Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti.

<b>Sabrahmacārī</b>ti ekakammaṁ ekuddeso samasikkhatā.

<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti.

Sabrahmacārīsu āhatacittataṁ khilajātataṁ pabhindeyya, pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṁ dosakhilaṁ mohakhilaṁ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti—

sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde.

<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelan</b>ti.

Ñāṇasamuṭṭhitaṁ vācaṁ muñceyya, atthūpasaṁhitaṁ dhammūpasaṁhitaṁ kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ vācaṁ muñceyya pamuñceyyāti—

vācaṁ pamuñce kusalaṁ.

<b>Nātivelan</b>ti.

<b>Velā</b>ti dve velā—

kālavelā ca sīlavelā ca.

Katamā kālavelā?

Kālātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, velātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, velaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya.

“Yo ve kāle asampatte,

ativelañca bhāsati;

Evaṁ so nihato seti,

kokilāyeva atrajo”ti.

Ayaṁ kālavelā.

Katamā sīlavelā?

Ratto vācaṁ na bhāseyya, duṭṭho vācaṁ na bhāseyya, mūḷho vācaṁ na bhāseyya, musāvādaṁ na bhāseyya, pisuṇavācaṁ na bhāseyya, pharusavācaṁ na bhāseyya, samphappalāpaṁ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya.

Ayaṁ sīlavelāti—

vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ.

<b>Janavādadhammāya na cetayeyyā</b>ti.

<b>Janā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.

Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṁ na uppādeyya cittaṁ na uppādeyya saṅkappaṁ na uppādeyya manasikāraṁ na uppādeyyāti—

janavādadhammāya na cetayeyya.

Tenāha bhagavā—

“Cudito vacībhi satimābhinande,

Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde;

Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,

Janavādadhammāya na cetayeyyā”ti.

<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke,</b>