巴利《小部》· 大义释

<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe;</b>

<b>Rūpesu saddesu atho rasesu,</b>

<b>Gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ.</b>

<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke</b>ti.

<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—

athāti.

<b>Pañca rajānī</b>ti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo.

“Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,

Rāgassetaṁ adhivacanaṁ rajoti;

Etaṁ rajaṁ vippajahitvā paṇḍitā,

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

Doso rajo na ca pana reṇu vuccati,

…pe…

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,

…pe…

Viharanti te vigatarajassa sāsane”.

<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—

athāparaṁ pañca rajāni loke.

<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti.

<b>Yesan</b>ti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa.

<b>Satīmā</b>ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—

ayaṁ vuccati sati.

Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

So vuccati satimā.

<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—

adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā …pe…

ayaṁ adhipaññāsikkhā.

<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti.

Satimā puggalo yesaṁ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya …pe…

sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—

yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe.

<b>Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgan</b>ti.

Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṁ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—

rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Athāparaṁ pañca rajāni loke,

Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe;

Rūpesu saddesu atho rasesu,

Gandhesu phassesu sahetha rāgan”ti.

<b>Etesu dhammesu vineyya chandaṁ,</b>

<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto;</b>

<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,</b>

<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so.</b>

(Iti bhagavā.)

<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti.

<b>Etesū</b>ti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu.

<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ …pe…

kāmacchandanīvaraṇaṁ.

<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti.

Etesu dhammesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

etesu dhammesu vineyya chandaṁ.

<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti.

<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu.

<b>Satimā</b>ti yā sati anussati …pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—

ayaṁ vuccati sati.

Imāya satiyā upeto samupeto …pe…

so vuccati satimā.

<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti.

Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā ca cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ;

ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ …

ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ …

nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ;

sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,

arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttanti—

bhikkhu satimā suvimuttacitto.

<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti.

<b>Kālenā</b>ti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo.

“Kāle paggaṇhati cittaṁ,

niggaṇhati punāpare;

Sampahaṁsati kālena,

kāle cittaṁ samādahe.

Ajjhupekkhati kālena,

so yogī kālakovido;

Kimhi kālamhi paggāho,

kimhi kāle viniggaho.

Kimhi pahaṁsanākālo,

samathakālo ca kīdiso;

Upekkhākālaṁ cittassa,

kathaṁ dasseti yogino.

Līne cittamhi paggāho,

uddhatasmiṁ viniggaho;

Nirassādagataṁ cittaṁ,

sampahaṁseyya tāvade.

Sampahaṭṭhaṁ yadā cittaṁ,

alīnaṁ bhavatinuddhataṁ;

Samathassa ca so kālo,

ajjhattaṁ ramaye mano.

Etena mevupāyena,

yadā hoti samāhitaṁ;

Samāhitacittamaññāya,

ajjhupekkheyya tāvade.

Evaṁ kālavidū dhīro,

kālaññū kālakovido;

Kālena kālaṁ cittassa,

nimittamupalakkhaye”ti.

<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,

“sabbe dhammā anattā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti—

sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno.

<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so, iti bhagavā</b>ti.

<b>Ekodī</b>ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhīti—

ekodibhūto.

<b>Vihane tamaṁ so</b>ti rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ diṭṭhitamaṁ mānatamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya.

<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ.

Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṁ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ;

vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—

ekodibhūto vihane tamaṁ so iti bhagavā.

Tenāha bhagavā—

“Etesu dhammesu vineyya chandaṁ,

Bhikkhu satimā suvimuttacitto;